🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:09:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सामुद्र
sāmudra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समुद्री नमक (2.9.42) लवण · अक्षीव · वशिर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सामुद्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समुद्र से निकला हुआ नमक । वह नमक जो समुद्र के खारे पानी से निकाला जाता है ।
२. समुद्र- फेन ।
३. वह व्यापारी जो समुद्र के द्वारा दूसरे देशों में जाकर व्यापार करता हो ।
४. नारियल ।
५. जहाजी । नाविक । माँझी (को॰) ।
६. एक प्रकार का मच्छड़ । सूश्रुत के अनुसार सामुद्र, परिमंडल, हस्तिनाशक, कृष्ण और पर्वतीय इन पाँच मच्छड़ों में से एक (को॰) ।
७. करण और वेश्या से उत्पन्न संतति । एक जातिविशेष (को॰) ।
८. समुद्र की एक कन्या जो प्राचिनवर्हिष् की पत्नी थी (को॰) ।
९. आश्विन मास की वर्षा- विशेष का जल (को॰) ।
१०. शरीर में होनेवाले चिह्न या लक्षण आदि जिन्हें देखकर शुभाशुभ का विचार किया जाता है । विशेष दे॰ सामुद्रिक ।
सामुद्र २ वि॰
१. समुद्र से उत्पन्न । समुद्र से निकला हुआ ।
२. समुद्र संबंधी । समुद्र का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सामुद्र mfn. (fr. सम्-उद्र) relating to the sea, oceanic, marine, Kauś.; Suśr.; MBh. &c., Vāgbh.
declared or related by Samudra, MW.
सामुद्र m. a mariner, voyager, sailor, Yājñ.
the son of a Karaṇa and a Vaiśyā (who lives from the produce of the sea), L.
a kind of gnat, Suśr.
patr. of Citra-sena, MBh.
(pl.) N. of a people, R.
सामुद्र n. sea-salt, Car.
a cuttle-fish bone, L.
du. (with अग्नेः) N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
सामुद्र m. n. (?) N. of a peculiar kind of rainwater (which falls in the month Āśvayuja or Āśvina), Suśr.
2. सामुद्र n. (fr. स-मुद्र) an impression or mark on the body, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1206,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामुद्र a. (द्री f.) [समुद्रे भवः अण्] Sea-born, marine, as in सामुद्रं लवणं. --द्रः A mariner, voyager. --द्रं 1 Sea-salt. --2 The cuttle-fish bone. --3 A mark or spot on the body.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1118-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामुद्र न० समुद्रे भवः अण् । (करकच) १ लवणे हेमच० । २ समुद्रभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5284,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सामुद्रं, क्ली, (समुद्रे भवम् । अण् ।) समुद्र- लवणम् । इति हेमचन्द्रः ॥ करकच् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । “सामुद्रं यत्तु लवणं त्रिकुटं कडकञ्च तत् ॥” इति रत्नमाला ॥ अस्य गुणाः । “सामुद्रं लवणं पाके नात्युष्णमविदाहि च । भेदनं मधुरं स्निग्धं शूलघ्नं नातिपित्तलम् ॥” इति राजवल्लभः ॥ अन्यत् समुद्रलवणशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ समुद्रफेनम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (समुद्रेण ऋषिणा प्रोक्तमिति । अण् ।) देहचिह्नम् । इति मेदिनी ॥ (तल्लक्षणान्वितग्रन्थविशेषः । [] इति केचित् ॥) समुद्रजाते, त्रि । इति च मेदिनी ॥ (पुं, समुद्रगामी बणिक् । यथा, याज्ञवल्क्ये । २ । ३८ । “कान्तारगास्तु दशकं सामुद्रा विंशकं शतम् । दद्युर्व्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्व्वे सर्व्वासु जातिषु ॥” मशकविशेषः । यथा, सुश्रुते । ५ । ८ । “मशकाः सामुद्रः परिमण्डलो हस्तिमशकः कृष्णः पार्व्वतीय इति पञ्च तैर्दष्टस्य तीव्रकण्डू- र्दंशः शोफश्च । पार्व्वतीयस्तु कीटैः प्राणहरै- स्तुल्यलक्षणः ॥” * ॥ देशविशेषः । यथा, मार्क- ण्डेये । ५८ । १३ । “प्राग्ज्योतिषाः सलौहित्याः सामुद्राः पुरुषा- दंकाः । * * * * वर्द्धमानाः कोशलाश्च मुखे कूर्म्मस्य संस्थिताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-334-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सामुद्र" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें