🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कटु
kaṭu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कटु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छह रसों में एक जिसका अनुभव जीभ से होता है । चरपरा । कडुआ । विशेष—इंद्रायन, चिरायता, मिर्च, पीपल, मूली, लहसुन, कपूर आदि का स्वाद कटु कहलाता है ।
२. कड़वाहट । कड़वापन (को॰) ।
३. काव्य में रस के विरुद्ध वर्णों की योजना । चैसे,—श्रृंगार में ट, ठ, ड आदि वर्ण ।
कटु २ वि॰
१. कड़वा ।
२. जो मन को न भावे । बुरा लगनेवाला । अनिष्ट । जैसे,—कटु वचन । उ॰—देखहि रात भयानक सपना । जागि करहिं कटु कोटि कल्पना ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. बुरा या उद्धेगजनक ।
कटु चातुर्जातक संज्ञा पुं॰ [सं॰] चार कड़वी वस्तुओं का समूह, अर्थात् इलायची, तज, तेजपात और मिर्च ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटु mf(वी and उस्)n. (Uṇ. i, 9; cf. √ 2. कृत्) pungent, acrid, sharp (one of the six kinds of flavour, रस, q.v.), MBh.; Suśr.; Bhag. &c.
pungent, stimulating (as smell), strong-scented, ill-smelling, MBh. xiv; Ragh. v, 48; R. &c.
bitter, caustic (as words) displeasing, disagreeable (as sounds)
fierce, impetuous, hot, envious, Ragh. vi, 85; Pañcat. &c.
कटु m. (उस्) pungency, acerbity (as of a flavour), L.;
कटु [cf. Lith. kartus, ‘bitter’]
Trichosanthes Dioeca, Suśr.
Michelia Campaka, L.
N. of several other plants, L.
a kind of camphor, L.
कटु f(उस् and वी). N. of several plants
कटु n. (उ) an improper action, an act which ought not to have been done
blaming, reviling, scandal, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (244,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटु a. (टु or ट्वी f.) 1 Pungent, acrid; (said of a rasa or flavour; the rasas are six; मधुर, कटु, अम्ल, तिक्त, कषाय, and लवण); Bg. 17. 9. --2 Fragrant, exhaling strong odour; R. 5. 48. --3 Ill-smelling, having a bad smell. --4 (a) Bitter, caustic (words); Y. 3. 142. (b) Disagreeable, unpleasant: श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवव्रुः R. 6. 85. --5 Envious. --6 Hot, impetuous. --टुः 1 Pungency, acerbity (one of the six flavours). --2 N. of several plants. --टु f. A medical plant (कटुरोहिणी). --टु n. 1 An improper action. --2 Blaming, reviling, scandal. --Comp. --अंगः {1} the श्योनाक tree. {2} N. of the king Dilīpa. --उत्कटं ginger. --कंदः --दं {1} ginger, the fresh root or the plant. {2} garlic. --कीटः, --कीटकः a gnat, mosquito. --क्वाणः the टिट्टिभ bird. --ग्रंथिः, --थि n. dried ginger; so ˚भंगः ˚भद्रं dried ginger or ginger. --चातुर्जातकं an aggregate of four pungent substances, as of cardamoms, the bark and leaves of Laurus Cassia and of black pepper. --छदः the तगर tree. --ज a. prepared from acid substances. --तिक्तकः {1} the भूनिंब tree. {2} the शण tree. --तिक्ता = कटुतुंबी. --तुंबी a kind of bitter gourd. --त्रयं a compound substance of ginger, black and long pepper. --दला = कर्कटी plant. --निष्प्लावः grain not inundated. --पत्रः {1} N. of a medical plant. {2} सितार्जक tree. --पत्रिका N. of a tree [] कारीपाक --पाकिन् a. producing acid humors in digestion. --फलः a sort of cucumber. --(ला) N. of two plants, पटोल and श्रीवल्ली. --बीजा long pepper. --मंजरिका the अपामार्ग tree. --मोदं a certain perfume. --रव a. having a harsh sound. --(वः) {1} a frog. {2} a harsh word or sound. --रोहिणी the कट्की plant. --विपाक a. producing acid humors in digestion. --स्नेहः the mustard-seed plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0370-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटु न० कटति सदाचारमावृणोति रसनामावृणोति वर्षति स्रावयति नासादितो जलम्, कट--उन् । १ अकार्य्येअमरः २ दूषणेविश्वः ३ रसभेदे (ज्झाल) ४ तद्वति अमरः त्रि० । स्त्रियां वा ङीष् । तद्रसगुणाः भावप्र० उक्ताः “कटुरुष्णश्च तीक्ष्णश्च विशदो वातपित्तकृत् । श्लेष्महृल्लघुराग्नेयः क्रिमिकण्डू- विषापहः । रूक्षस्तन्यहरश्चापि मेदःस्थौल्यापकर्षणः । अश्रुदो नासिकास्याक्षिजिह्वाग्रोद्वेजको मतः । दीपनः पाचनोरु च्योनासिकाशोषणो भृशम् । क्लेदमेदोवसा- मज्जाशकृन्मूत्रोपशोषणः । स्रोतःप्रकाशको रूक्षो मेध्यो [] वर्च्चोविबन्धकृत् । आग्नेयः अधिकाग्न्यंशः । मेध्यो मेधायै हितः । वर्च्चोविबन्धकृत् मलबन्धं करोति । अतियुक्तस्य कटुरसस्य गुणाः । सोऽतियुक्तो भ्रान्तिदाहमुखताल्वोष्ठ- शोषकृत् । कण्ठादि पीडामूर्च्छान्तर्दाहदो बलकान्तिहृत्” । कटुरसस्याग्निजन्यपित्तकार्य्यत्वं सुश्रुते उक्तं यथा “कट्व- म्नलवणा आग्नेया” इत्युपक्रम्य “औष्ण्यतैक्ष्ण्यरौक्ष्यलाघव वैशद्यगुणलक्षणं पित्तं तस्य समानयोनिः कटुको रसः सोऽस्यौष्ण्यादौष्ण्यं वर्द्धयति तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं रौक्ष्याद्रौक्ष्यं लाघवाल्लाघवं वैशद्याद्वैशद्यमिति” । श्लेष्मोपक्रमे चीक्तं तत्रैव “पुनरन्ययोनिः कटुको रसः स श्लेष्मणः प्र त्यनीकत्वात् कटुकत्वात् माधुर्य्यमभिभवति रौक्ष्यात् स्ने- हम्, लाघवात् गौरवम् औष्ण्यात् शैत्यम्, वैशद्यात् पैच्छिल्यम्” । ५ परुषे च । “श्रवणकटु निनादमे- कवाक्यं विवव्रुः” रघुः “कण्ठमाकुण्ठयिष्यामि कटू- क्तिवचने पटुम्” नैषधम् । वाक्यस्य कटुत्वञ्च दुष्टार्थवाचकत्वम् रसविपरीत- वर्ण्णयुक्तत्वञ्च । तत्र रसभेदे वर्णभेदानां कटुत्वमकटुत्वञ्च सा० द० दर्शितम् । शृङ्गारकरुणशान्तेषु “सूर्द्ध्नि- वर्गान्त्यवर्णेन युक्ताः टठडढान् विना । रणौ लघू च त- द्व्यक्तौ वर्णाः कारणतां गताः” । वीरबीभत्सरौद्रेषु तु “वर्गस्याद्यतृतीयाभ्यां युक्तौ वर्ण्णौ तदन्तिमौ । उपर्य्यधो द्वयो र्वा सरेफः टठडढैः सह । शकारश्च षकारश्च तस्य व्यञ्जकतां गताः” । ६ मत्सरिणि ७ सुगन्धौ त्रि० मेदि० “सप्तच्छदक्षीरकटुप्रवाहम्” रघुः । कटुः सुरभिः “कटु- तिक्तकषायास्तु सौरभ्येऽपि प्रकीर्त्तिताः” यादवोक्तेः । ८ अप्रिये त्रिका० । ९ दुर्गन्धौ शब्दमा० । (कट्की) १० कटुक्याम् स्त्री अमरः गुणवचनत्वात् वा ङीष् कट्वा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1622-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटु, क्ली, (कटति सदाचारमावृणोतीति । कट् + उन् ।) अकार्य्यम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ३५ ॥ दूषणम् । इति विश्वः ॥
कटुः, पुं, (कटति तीक्ष्णतया रसनां मुखं वा आवृणो- ति यद्वा कटति वर्षति चक्षुर्मुखनासादिभ्यो जलं स्रावयतीति । कट् + उन् । “कटिवटिभ्यां च” । उणां । १ । ९ ।) सविशेषः इत्यमरः । १ । ५ । ९ । झाल इति भाषा ॥ अस्य गुणाः कण्ठजदोषशोथमन्दाग्नि- श्वित्ररोगनाशित्वम् । अस्य बहुसेवने क्षयदातृ- त्वम् । वीर्य्यबलापहत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । आरोग्यपित्ताग्निवायुकारित्वम् । कृमि कण्डुविषरोगस्तनदुग्धमेदःस्थौल्यनाशित्वम् । लघु- त्वम् । अतिशयभक्षणे श्रमस्थैर्य्यतालुशोषातिदा- हकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (तथा चोक्तम् । भावप्रकाशे । “कटूरूक्षः स्तन्यमेदःश्लेष्मकण्डूविषापहः । वातपित्तकृदाग्नेयः शोषी पाचनरोचकृत्” ॥ अस्य लक्षणं यथाह वाभटः ॥ “उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्व्वंश्चिमिचिमां कटुः । स्रावयत्यक्षिना सास्यं कपोलौ दहतीव च” ॥ गुणकर्म्माणि च यथा, तत्रैव । “कटुर्गलामयोदर्द्दकुष्ठालसकशोफजित् । व्रणावसादनः स्नेहमेदःक्लेदोपशोषणः ॥ दीपनः पाचनो रुच्यः शोषणोऽन्नस्य कर्षणः । छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः ॥ कुरुते सोऽतियोगेन तृष्णां शुक्रबलक्षयम् । मूर्च्छामाकुञ्चनं कम्पं कटीपृष्ठादिषु व्यथाम्” ॥ * ॥ कटुको रसो वक्त्रं शोधयति अग्निं दीपयति, भुक्तं शोधयति, घ्राणमास्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटोकरोतीन्द्रियाणि अलसकश्वयथूपचयोदर्द्धा- भिष्यन्द-स्नेह-श्वेद-क्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्य- शनं, कण्डूर्विनाशयति, व्रणानवसादयति, क्रिमीन् हिनन्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भि- नत्ति, बन्धाच्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणं शमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च ॥ स एवंगुणोऽप्येक- एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पौंस्त्व- मुपहन्ति, रसवीर्य्यप्रभावान्मोहयति, ग्लापयति, सादयति, कर्षयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, [] भ्रमयति, कण्ठं परिदहति शरीरतापमुपजन- यति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति, वाष्वग्निबाहु- ल्याद् भ्रम-मद-दवथु-कम्प-तोद-भेदैश्चरण-भुज- पार्श्व-पृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारानुपजन- यति ॥ इति चरकः ॥) चम्पकवृक्षः । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ चीनकर्पूरः । पटोलः । कट्वीलता । इति राजनिर्घण्टः ॥
कटुः, स्त्री, (कट्यते कटुत्वेनास्वाद्यते इति । कट् + उ ।) कटुकी । इत्यमरः ॥ प्रियङ्गुवृक्षः । रा- जिका । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
कटुः, त्रि, (कटति परलक्ष्मीदर्शनेन कृपणतां गच्छ- तीति । कट् + उः ।) मत्सरः । तीक्ष्णः । इत्यमरः । ३ । ३ । ३५ ॥ (यथा, महाभारते १ । पौष्यपर्ब्बणि ३ । ५५ । “क्षारतिक्तकटुरूक्षैस्तीक्ष्णविपाकै- श्चक्षुष्युपहतोऽन्धो बभूव” ।) कटुरसयुक्तः । (यथा, भागवते । ३ । २६ । ४२ । “कषायो मधुरस्तिक्तः कठ्वम्ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते” ॥) सुगन्धिः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । ५ । ४८ । “सप्तच्छदक्षीरकटुप्रवाह- मसह्यमाघ्राय मदं तदीयम्” ॥) अप्रियः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, रघुः ६ । ८५ “इति समगुणयोगप्रीतयस्त त्र पौराः श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवब्रुः” ॥) दुर्गन्धः । इत्यमरटीकायां स्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-010-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कटु" आता है (17)
कटोल कड़वा । कटुषड्रस छह् प्रकार के रस या स्वाद—मधुर लवण, तिक्त, कटु, कषाय और अम्ल अर्थात् म…सुरभिदारु धूप सरल । विशेंष— वैद्यक के अनुसार यह सरल, कटु, तिक्त, उष्ण तथा कफ, वा…तल्ख कडुआ । कटुसुगंधप्रियंगु फूलफेन । फूलप्रियंगु । गंधप्रियंगु । विशेष—वैद्यक में इसे कसैला, कटु, …रस वह अनुभव जो मुँह में डाले हुए पदार्थों का रसना या जीभ के द्बारा होता ह…पीलु एक फलदार वृक्ष जिसे पीला या पीलू कहते हैं । विशेष—वैद्यक के अनुसार इसक…तीव्र अतिशय । अत्यंतकंकुष्ठ एक प्रकार की पहाड़ी मिट्टी । विशेष—भावप्रकाश के अनुसार यह हिमालय के शि…विप्रिय अप्रियअप्रीतिकर अप्रीतिकारी]सखर एक राक्षस का नामतीता जिसका स्वाद तीखा और चरपरा हो । तित्ता । जैसे, मिर्च । विशेष—यद्यपि प्र…पबाकर एक वृक्ष जो पंच वटों में माना जाता है । रामअंजीर । पाखर । जंगली पिपली …मैनसिल एक प्रकार की धातु जो मिट्टी की तरह पीली होती है और जो नेपाल के पहाड़ों…नीलाथोथा ताँबे की उपधातु । ताँबे का नीला क्षार या लवण । तूतिया । विशेष—वैद्यक म…मुश्कदाना ओषधि के काम आनेवाला एक प्रकार की लता का बीज । विशेष—यह इलायची के दाने …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें