🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:03:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कटुक
kaṭuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कटुक वि॰ [सं॰]
१. कडुआ । कटू ।
२. जो चित्त को न भावे । जो बुरा लगे । उ॰—अरी मधुर अधरान ते कटुक बचन जनि बोल । तनक खटाई ते घटै लखि सुबरन को मोल ।— रसनिधि (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटुक mf(आ and ई)n. sharp, pungent, bitter
fierce, impetuous, hot, bad, RV. x, 85, 34; MBh.; Kathās. &c.
कटुक m. N. of several plants, L.
N. of a man
कटुक f(आ, ई). N. of several plants, L.
कटुक n. pungency, acerbity, MBh. ii
(ifc. in a bad sense, e.g. दधि-कटुक m. bad coagulated milk, Pāṇ. vi, 2, 126)
कटुक n. N. of a plant, L.
an aggregate of three pungent substances (see -त्रय), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (244,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटुक a. 1 Sharp, pungent. --2 Impetuous, hot. --3 Disagreeable, unpleasant. --4 Fierce. --5 Harsh. --कः 1 Pungency, acerbity. --2 N. of several plants: --पटोल, सुगंधितृण, कुटज, अर्क, राजसर्षप. --का N. of several plants: कटुरोहिणी, तांबूली, राजिका, तिक्तालाबुक. --की = कटुरोहिणी. --कं 1 Pungency; (at the end of comp. in a bad sense; as दधिकटुकं ‘bad curds).’ --2 A compound of ginger, black and long pepper. --Comp. --आलाबु, (बू) f. a kind of bitter gourd. --त्रयं a compound of ginger, black and long pepper. --फलः = कक्कोल (Mar. कंकोळ). --(लं) N. of a perfume prepared from the berries of this plant. --रोहिणी = कटुरोहिणी. --वल्ली = कटी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0370-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटुक पु० कटु--स्वार्थे कन् । कटुरसे “योजिह्वाग्रं याधत्रे उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां च स्रावयति स कटुकः” सुश्रु० २ तद्वति त्रि० “उपर्य्यविश्रान्तकटुकवर्त्तिप्रयोग वर्द्धिततिमिरेण” काद० । ३ परुषे च त्रि० । “परुषं ये न भाषन्ते कटुकं निष्ठुरं तथा” भा० अनु० ६४५ अ० । ४ उग्रे त्रि० “ततः प्रावर्त्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः” भा० व० २८६ अ० । ५ पटोले पु० राजनि० । ६ सुगन्धितृणे शब्दरत्ना० ७ कुटजवृक्षे (कुड्चि) ८ अर्कवृक्षे (आकन्द) शब्दच० ९ राजसर्षपे च पु० हारा० । १० शुण्ठी- पिप्पलीमरिचरूपे त्रिकटुके न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1622,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटुकं, क्ली, (कटुकानां कटुरसानां त्रयं कटोः संज्ञायां कन् ।) त्रिकटु । इति मेदिनी ॥ तत्तु शुण्ठी पिप्पली मरिचञ्च ॥ (कटु एव । स्वार्थे कन् । इति विग्रहे वाच्यलिङ्गं । अप्रियम् । यथा, महा- भारते । २ । अनुद्यूतपर्ब्बणि ७७ । १६ । “दुर्य्योधनश्च कर्णश्च कटुकान्यभ्यभाषताम् । इति सर्व्वमिदं राजन्नाकुल प्रतिभाति मे” ॥)
कटुकः, पुं, (कटुरेव कटुकः स्वार्थे कन् ।) कटुरसः । (यथा, सुश्रुते “यो जिह्व्यग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकाञ्च स्रावयति स कटुको रसः” ॥) पटीलः । इति राजनिर्घण्टः ॥ सुगन्धि- तृणम् । इति शब्दरत्नावली ॥ कुटजवृक्षः । अर्क- वृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ राजसर्षपः । इति हारावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-010-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कटुक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें