🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:38:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

माधवी
mādhavī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
माधवी लता के नाम (2.4.72) अतिमुक्त · पुण्ड्रक · वासन्ती
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माधवी संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रसिद्ध लता जिसमें इसी नाम के प्रसिद्ध सुंगधित फूल लगते हैं । विशेष— यह चमेली का एक भेद है । वैद्यक के अनुसार यह कटु तिक्त, कषाय, मधुर, शीतल, लघु और पित्त, खाँसी, व्रण, दाह आदि की माशक कभी जाती है ।
२. ओड़व जाति की एक रागिनी जिसमें गांधार और धैवत वर्जित हैं ।
३. सवैया छंद का एक भेद ।
४. एक प्रकार की शराब ।
५. तुलसी ।
६. दुर्गा ।
७. माधव की पत्नी ।
८. कुटनी ।
९. शहद की चीनी ।
१०. मधु की मदिरा । मधुनिर्मित मद्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माधवी (ई), f. See below
माधवी f. the earth (also with देवी), R.
‘spring-flower’, Gaertnera Racemosa, Kālid.; BhP.
honey-sugar, L.
an intoxicating drink, L.
a kind of grass, L.
sacred basil, L.
Anethum Sowa, L.
a procuress, L.
affluence in cattle or herds, L.
(in music) a partic. Rāgiṇī, Saṃgīt.
a woman of the race of Madhu or Yadu (e.g. An-antā, wife of Janam-ejaya; Sampriyā, w˚ of Vidūratha; Kuntī, w˚ of Paṇḍu), MBh.
N. of Dākṣāyaṇī in Śri-śaila, Cat.
of Durgā, L.
of one of the Mātṛs attending on Skanda, MBh.
of a daughter of Yayāti, ib.
(with शान्ति) N. of wk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (808,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माधवी 1 Candied sugar. --2 A kind of drink made from honey. --3 The spring-creeper (वासंती), with white fragrant flowers: पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी Ś. 3. 10; Me. 78. --4 The sacred basil. [] --5 A procuress, bawd. --6 Affluence in cattle --Comp. --लता the spring creeper. --वनं a grove of Mādhavī creepers.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0859-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माधवी, स्त्री, (मधौ साधुपुष्प्यति । मधु + “कालात् साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु ।” ४ । ३ । ४३ । इत्यण् । ङीप् ।) स्वनामख्यातपुष्पलता । तत्पर्य्यायः । अतिमुक्तः २ पुण्ड्रकः ३ वासन्ती ४ लता ५ । इत्यमरः । २ । ४ । ७२ ॥ अतिमुक्तकः ६ माधविका ७ माधवीलता ८ । इति तट्टीकायां भरतः ॥ चन्द्रवल्ली ९ सुगन्धा १० भ्रमरोत्सवा ११ भृङ्गप्रिया १२ भद्रलता १३ भूमिमण्डप- भूषणा १४ वसन्तीदूती १५ । इति जटाधरः ॥ लतामाधवी १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । १२ । ७ । “आम्रैनींपैर्मधूकैञ्च माधवीमण्डपावृताम् ।”) [] अस्या गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । कषाय- त्वम् । मदगन्धित्वम् । पित्तकासव्रणदाहशोष- नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “माधवी स्यात्तु वासन्ती पुण्ड्रको मण्डकोऽपि च । अतिमुक्तो विमुक्तञ्च कामुको भ्रमरोत्सवः ॥ माधवी मधुरा शीता लघ्वी दोषत्रयापहा ।” इति भावप्रकाशः ॥ मिसिः । मधुशर्करा । कुट्टनी । (मधुनो विकार इत्यण् ङीप् ।) मदिरा । इति मेदिनी । वे, ४६ -- ४७ ॥ (यथा, महाभारते । ४ । १५ । ३ । “अस्ति मे शयनं दिव्यं त्वदर्थमुपकल्पितम् । एहि तत्र मया सार्द्धं पिबस्व मधुमाधवीम् ॥” माधवस्येयमित्यण् ङोप् । तत्प्रियत्वात्तथा- त्वम् ।) तुलसी । इति शब्दमाला ॥ (मधौ वसन्ते सेव्यार्च्चनीयेति अण् ।) दुर्गा । इति शब्दरत्ना- वली ॥ माधवस्य पत्नी च ॥ (मधुवंशजा कन्या । यथा, महाभारते । १ । ९५ । १२ । ‘जनमेजयः खल्वनन्तां नामोपयेमे माधवीं तस्यामस्य जज्ञे प्राचिन्वान् ॥’)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-697-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माधवी" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें