🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:59:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वयःसम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वयः+सम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वयः

अर्थ: आयु, जीवन का कोई काल या समय

संस्कृत: पक्षी, बाल्यादिः · पर्याय: खग, विहङ्ग, विहग, विहङ्गम, विहायस्

व्युत्पत्ति: अज् + असुन्, वीभावः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वयस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. वयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. वि (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. वे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  6. वि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. वय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वयस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावयःवयसीवयांसि
द्वितीयावयःवयसीवयांसि
तृतीयावयसावयोभ्याम्वयोभिः
चतुर्थीवयसेवयोभ्याम्वयोभ्यः
पञ्चमीवयसःवयोभ्याम्वयोभ्यः
षष्ठीवयसःवयसोःवयसाम्
सप्तमीवयसिवयसोःवयस्सु / वयःसु
सम्बोधनहे वयःहे वयसीहे वयांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

सम

अर्थ: नहीं घबड़ाना, एक समान रहना

संस्कृत: अवैकल्ये

अंग्रेज़ी: to be calm, to be coolheaded

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. सम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सम् (भ्वादिगण) · अर्थ: नहीं घबड़ाना, एक समान रहना (अवैकल्ये)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसमतात् / समताद् / समतुसमताम्समन्तु
मध्यमसम / समतात् / समताद्समतम्समत
उत्तमसमानिसमावसमाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: समति · लिट्: ससाम · लुट्: समिता · लृट्: समिष्यति · लोट्: समतात् · लङ्: असमत् · विधिलिङ्: समेत् · आशीर्लिङ्: सम्यात् · लुङ्: असमीत् · लृङ्: असमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: समन · ण्वुल्: समकः · तृच्: समिता · यत्: सम्यः · तव्य: समितव्यः · अनीयर्: समनीयः · क्त: समितः · क्तवतु: समितवान् · शतृ: समन् · स्य-शतृ: समिष्यन् · क्त्वा: समित्वा · ल्यप्: प्रसम्य · तुमुन्: समितुम् · णमुल्: समम् · घञ्: समः · क्तिन्: सान्ति · क्वसु: सेमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वयस्
वयस्
vayas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वयस् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बीता हुआ जीवन काल । अवस्था । उम्र ।
२. पक्षी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वयस् n. a web (?), RV. ii, 31, 5.
2. वयस् n. (cf. 1. वि) a bird, any winged animal, the winged tribe (esp. applied to smaller birds), RV.; &c.
3. वयस् n. (√ वी) enjoyment, food, meal, oblation, RV.; AV. (cf. वीति)
energy (both bodily and mental), strength, health, vigour, power, might, RV.; AV.; VS. (often with बृहत्; with √ धा and dat. or loc. of pers. ‘to bestow vigour or might on’)
vigorous age, youth, prime of life, any period of life, age, RV. &c. &c. (सर्वाणि वयांसि, animals of any age; वयसान्वित or वयसातीत, aged, old)
degree, kind (in वयांसि प्र-ब्रूहि), ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (920,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वयस् n. [अज्-असुन् वीभावः] 1 Age, any time or period of life; गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिंगं न च वयः U. 4. 11; नवं वयः R. 2. 47; पश्चिमे वयसि 19. 1; न खलु वयस्तेजसो हेतुः Bh. 2. 38; तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते R. 11. 1; Ku. 5. 16. --2 Youth, the prime of life; वयोगते किं वनिताविलासः Subhāṣ.; so अतिक्रांतवयाः. --3 A bird in general; स्मरणीयाः समये वयं वयः N. 2. 62; मृगवयोगवयोपचितं वनं R. 9. 53; 2. 9; Śi. 3. 55, 11. 47. --4 A crow; Pt. 1. 23. (here it may mean ‘a bird’ also.) --5 Ved. Sacrificial food or oblation. --6 Energy, strength. --7 Health, soundness of constitution. --Comp. --अतिग, --अतीत a. (वयोतिग &c.) advanced in age, aged, decrepit. --अधिक a. (वयोधिक) older in age, senior. --अवस्था ( वयोवस्था) stage or period of life, measure of age; Māl. 9. 29. --कर a. causing health and vigour of life, prolonging life. --गत a. {1} come of age. {2} advanced in years. --(तं) the departure of youth. [] --परिणतिः, --परिणामः ripeness of age; advanced or old age. --प्रमाणं {1} measure or length of life. {2} duration of life. --वृद्ध a. (वयोवृद्ध) old, advanced in years. --संधिः {1} transition from one period of life to another; त्रयो वयःसंधयः. {2} puberty, maturity (period of coming of age). --स्थ a. (वयःस्थ or वयस्थ) {1} youthful. {2} grown up, mature. {3} strong, powerful --(स्थः) a friend; contemporary. --(स्था) {1} a female companion. {2} the yellow myrobalan tree. {3} small cardamoms. --स्थानं firmness of youth. --हानिः f. (वयोहानिः) {1} loss or decline of youth. {2} loss of youthful vigour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0945-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वयस् न० अज--असुन् वीमावः । १ विहगे २ वाल्याद्यवस्था- याम् अमरः “वयोऽतिपातोद्गतवातेति” नैष० । ३ यौवने च विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4847,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वयःवयस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वयस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | वयस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
समसम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | सम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वयः 📚 ➤ आयु, जीवन का कोई काल या समय
संस्कृत: पक्षी, बाल्यादिः · पर्याय: खग, विहङ्ग, विहग, विहङ्गम, विहायस्

सम 📚 ➤ नहीं घबड़ाना, एक समान रहना
संस्कृत: अवैकल्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वयस् 📚बीता हुआ जीवन काल । अवस्था । उम्र🟠🔵🟣🟢
सम् 📚दे॰ 'सं'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वयः: अज् + असुन्, वीभावः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें