🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:41:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वराहः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वराहः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वराहः

अर्थ: सूअर, बधिया किया गया सूअर

संस्कृत: वराहः · पर्याय: सूकर, घृष्टि, कोल, पोत्रिन्, किरि

व्युत्पत्ति: वराय अभीष्टाय मुस्तादिलाभाय आहन्ति भूमिन्-आ + हन् + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वराह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वराह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावराहःवराहौवराहाः
द्वितीयावराहम्वराहौवराहान्
तृतीयावराहेणवराहाभ्याम्वराहैः
चतुर्थीवराहायवराहाभ्याम्वराहेभ्यः
पञ्चमीवराहात् / वराहाद्वराहाभ्याम्वराहेभ्यः
षष्ठीवराहस्यवराहयोःवराहाणाम्
सप्तमीवराहेवराहयोःवराहेषु
सम्बोधनहे वराहहे वराहौहे वराहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वराह
वराह
varāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वराह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शूकर । सूअर ।
२. विष्णु ।
३. मुस्ता । मोथा ।
४. एक पर्वत का नाम ।
५. एक मान ।
६. सूँस । शिंशुमार ।
७. वराहीकंद ।
८. अठारह द्विपों में से एक छोटा द्विप ।
९. भेड़ा । मेष (को॰) ।
१०. साँड़ (को॰) ।
११. बादल । मेघ (को॰) ।
१२. मगर । घड़ियाल (को॰) ।
१३. सेना का एक व्यूह । दे॰ 'वराह व्यूह' (को॰) ।
१४. वराहमिहिर का नाम (को॰) ।
१५. सिक्का (को॰) ।
१६. एक प्रकार का तृण (को॰) ।
१७. एक पुराण जो
१८. पुराणों में से है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वराह m. (derivation doubtful) a boar, hog, pig, wild boar, RV. &c. &c. (ifc. it denotes, ‘superiority, pre-eminence’; see g. व्याघ्रादि)
a cloud, Naigh. i, 10
a bull, Col.
a ram, L.
Delphinus Gangeticus, L.
N. of Viṣṇu in his third or boar-incarnation (cf. वराहावतार), TĀr.; MBh. &c.
an array of troops in the form of a boar, Mn. vii, 187
a partic. measure, L.
Cyperus Rotundus, L.
yam, manioc-root, L.
= वराह-पुराण and ˚होपनिषद् (q.v.)
N. of a Daitya, MBh.
of a Muni, ib.
of various authors (also with पण्डित and शर्मन्), Cat.
abridged fr. वराह-मिहिर, ib.; Uṇ., Sch.
of the son of a guardian of a temple, Rājat.
of a mountain, MBh.; R.
of one of the 18 Dvīpas, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (923,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वराहः [वराय अभीष्टाय मुस्तादिलाभाय आहंति भूमिं आ-हन्-ड Tv.] 1 A boar, hog; विस्रब्धं क्रियतां वराहततिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले Ś. 2. 6. --2 A ram. --3 A bull. --4 A cloud. --5 A crocodile. --6 An array of troops in the form of a boar. --7 N. of Viṣṇu in the third or boar-incarnation; cf. वसति दशनशिखरे धरणी तव लग्ना शशिनि कलंककलेव निमग्ना । केशव धृतशूकररूप जय जगदीश हरे Gīt. 1. --8 A particular measure. --9 N. of Varāhamihira. --10 N. of one of the 18 Purāṇas. --Comp. --अवतारः the boar or third incarnation of Viṣṇu. --कंदः a kind of esculent root. --कर्णः a kind of arrow. --कर्णिका a kind of missile. --कल्पः the period of the boarincarnation, the period during which Viṣṇu assumed the form of a boar. --क्रांता the sensitive plant. --द्वादशी a festival held on the 12th day in the bright half of Māgha in honor of Viṣṇu. --नामन् n. an esculent root. --मिहिरः N. of a celebrated astronomer, author of बृहत्सहिता (supposed to be one of the ‘nine gems’ at the court of king Vikrama). --शृंगः N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0946-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वराह पुस्त्री० वराय अभीष्ठाय मुस्तादिलाभाय आहन्ति खनति भूमिम् आ + हन--ड । १ शूकरे अमरः स्त्रियां ङीष् । २ यज्ञवराहाख्ये भगवतोऽवतारभेदे पु० ३ पर्वत- भेदे ४ मुस्तके ५ मानभेदे मेदि० । ६ शिशुमारे ७ वाराही- कन्दे पु० राजनि० ८ अष्टादशद्वीपमध्ये द्वीपभेदे च । “गन्धर्वो वरुणः सौम्यो वराहः कङ्क एव च । कुमु- दस कसेरुश्च नागो भद्रारकस्तथा । चन्द्रेन्द्र मलयाः शङ्ख यवाङ्गक गभस्तिपान् । ताम्राङ्गस कुमारी च तत्र द्वीपा दशाष्टभिः” शब्दमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4849,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वराह" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वराहःवराह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वराहः 📚 ➤ सूअर, बधिया किया गया सूअर
संस्कृत: वराहः · पर्याय: सूकर, घृष्टि, कोल, पोत्रिन्, किरि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वराह 📚शूकर । सूअर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वराह
सूअर के नाम (२.५.३) — सूकर, घृष्टि, कोल, पोत्री, किरि, किटि, दंष्ट्री, घोणी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वराहः: वराय अभीष्टाय मुस्तादिलाभाय आहन्ति भूमिन्-आ + हन् + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें