🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:58:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वराह
varāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वराह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शूकर । सूअर ।
२. विष्णु ।
३. मुस्ता । मोथा ।
४. एक पर्वत का नाम ।
५. एक मान ।
६. सूँस । शिंशुमार ।
७. वराहीकंद ।
८. अठारह द्विपों में से एक छोटा द्विप ।
९. भेड़ा । मेष (को॰) ।
१०. साँड़ (को॰) ।
११. बादल । मेघ (को॰) ।
१२. मगर । घड़ियाल (को॰) ।
१३. सेना का एक व्यूह । दे॰ 'वराह व्यूह' (को॰) ।
१४. वराहमिहिर का नाम (को॰) ।
१५. सिक्का (को॰) ।
१६. एक प्रकार का तृण (को॰) ।
१७. एक पुराण जो
१८. पुराणों में से है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वराह m. (derivation doubtful) a boar, hog, pig, wild boar, RV. &c. &c. (ifc. it denotes, ‘superiority, pre-eminence’; see g. व्याघ्रादि)
a cloud, Naigh. i, 10
a bull, Col.
a ram, L.
Delphinus Gangeticus, L.
N. of Viṣṇu in his third or boar-incarnation (cf. वराहावतार), TĀr.; MBh. &c.
an array of troops in the form of a boar, Mn. vii, 187
a partic. measure, L.
Cyperus Rotundus, L.
yam, manioc-root, L.
= वराह-पुराण and ˚होपनिषद् (q.v.)
N. of a Daitya, MBh.
of a Muni, ib.
of various authors (also with पण्डित and शर्मन्), Cat.
abridged fr. वराह-मिहिर, ib.; Uṇ., Sch.
of the son of a guardian of a temple, Rājat.
of a mountain, MBh.; R.
of one of the 18 Dvīpas, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (923,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वराहः [वराय अभीष्टाय मुस्तादिलाभाय आहंति भूमिं आ-हन्-ड Tv.] 1 A boar, hog; विस्रब्धं क्रियतां वराहततिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले Ś. 2. 6. --2 A ram. --3 A bull. --4 A cloud. --5 A crocodile. --6 An array of troops in the form of a boar. --7 N. of Viṣṇu in the third or boar-incarnation; cf. वसति दशनशिखरे धरणी तव लग्ना शशिनि कलंककलेव निमग्ना । केशव धृतशूकररूप जय जगदीश हरे Gīt. 1. --8 A particular measure. --9 N. of Varāhamihira. --10 N. of one of the 18 Purāṇas. --Comp. --अवतारः the boar or third incarnation of Viṣṇu. --कंदः a kind of esculent root. --कर्णः a kind of arrow. --कर्णिका a kind of missile. --कल्पः the period of the boarincarnation, the period during which Viṣṇu assumed the form of a boar. --क्रांता the sensitive plant. --द्वादशी a festival held on the 12th day in the bright half of Māgha in honor of Viṣṇu. --नामन् n. an esculent root. --मिहिरः N. of a celebrated astronomer, author of बृहत्सहिता (supposed to be one of the ‘nine gems’ at the court of king Vikrama). --शृंगः N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0946-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वराह पुस्त्री० वराय अभीष्ठाय मुस्तादिलाभाय आहन्ति खनति भूमिम् आ + हन--ड । १ शूकरे अमरः स्त्रियां ङीष् । २ यज्ञवराहाख्ये भगवतोऽवतारभेदे पु० ३ पर्वत- भेदे ४ मुस्तके ५ मानभेदे मेदि० । ६ शिशुमारे ७ वाराही- कन्दे पु० राजनि० ८ अष्टादशद्वीपमध्ये द्वीपभेदे च । “गन्धर्वो वरुणः सौम्यो वराहः कङ्क एव च । कुमु- दस कसेरुश्च नागो भद्रारकस्तथा । चन्द्रेन्द्र मलयाः शङ्ख यवाङ्गक गभस्तिपान् । ताम्राङ्गस कुमारी च तत्र द्वीपा दशाष्टभिः” शब्दमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4849,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वराह" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें