🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:51:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कोल
kola
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बेर (फल) के नाम (2.4.36) कुवल · फेनिल
बेड़ा (घास-लकड़ी का) (1.10.11) उडुप · प्लव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोल १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] लोहे या काठ की मेख । काँटा । परेग । खूँटी । यौ॰—कील काँटा = (१) लोहार या बढई का औजार । (२) हरबा हथियार । उ॰—सलारो ते पहले ही से कील काँटे से लेस था ।— फिसान॰, भा॰ ३, पृ॰ ३८३ ।
२. वह मढ़ गर्भ योनि में अटक जाता है ।
३. नाक में पहिनने का एक छोठा आभूषण, जिसका आकार लौंग के समान होता है । लौंग ।
४. मुहासे की मांसकील ।
५. स्त्री प्रसंग में एक प्रकार का आसन जिसे 'कीलासन' कहते हैं । ६ जाँते के बीचोबीच का खूँटा जिसके आधार पर वह गड़ा रहता हैं ।
७. वह खूँटी जिसपर कुम्हार का चाक घूमता है ।
८. आग की लवर । अग्निशिखा ।
९. दे॰ कीलक ।
१०. भाला (को॰) ।
११. अस्त्र (को॰) ।
१२. कुहनी धँसान या मारना (को॰) ।
१३. सूक्ष्म कण (को॰) ।
१४. शिव (को॰) ।
१५. जुआरी । १६ एक प्रेत (को॰) ।
कोल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूअर । शूकर । उ॰—कमठ पीठ पर कोल कोल पर फन फनिंद फन ।—अकबरी॰, पृ॰ १४६ ।
२. गोद । उत्संग ।
३. आलिंगन करने में दोनों भुजाओं के बीच का स्थान
४. चीता नाम की औषधि । चित्रक ।
५. शनैश्चर ग्रह ।
६. बेर । बदरीफल ।
७. एक तौल जो तोले भर की होती है ।
७. काली मिर्च ।
९. शीतलचीनी । चव्य नाम की औषधि ।
१०. पुरुवंशी आक्रीड़ नामक राजा का पुत्र ।
११. एक प्रदेश या राज्य का प्राचीन नाम । विशेष—हरिवंश में कोल राज्य का नाम दक्षिण के पांडय और केरल के साथ आया है । पर बौद्ध ग्रंथों में कोल राज्य कपिलवस्तु के पूर्व रोहिणी नदी के उस पार बतलाया गया है । शु्द्धौदन और सिद्धार्थ दोनों का विवाह इसी वंश में हुआ था । इस कोल वंश के विषय में बौद्धों मे ऐसा प्रसिद्ध कि इक्ष्वाकुवंश के चार पुरुष अपनी कोढ़िन बहन को हिमालय के अंचल में ले गए और उसे एक गुफा में बंद कर आए । कुछ दिनों के उपरांत काशी का एक कोढ़ी राजा भी उसी स्थान पर पहुँचा और काली मिर्च (कौल) खाकर अच्छा हो गया । राजा ने एक दिन देखा कि एक सिंह उस गुफा के द्वार पर रखे हुए पत्थर को हटाना चाहता है । राजा ने सिंह को मारा और गुहा से उसे कन्या का उद्धार करके उसका कुष्ट रोग छुड़ ा दिया । उन्ही दोनों के संयोग से कौल वंश की उत्पत्ति हुई । स्कंद पुराण के हिमवत् खंड लिखा में है कि कोल एक म्लेच्छ जाति थी जो हिमालय में शिकार करती हुई घूमा करती थी ।
१२. एक जगली जाति । उ॰—बन हित कोल किरात किसोरी । रची बिरंचि विषय सूख भोरी ।—मानस २ ।६० । विशेष—ब्रह्मवैवर्त पुराण में कोंल को लेट पुरुष और तीवर स्त्री से उत्पन्न एक वर्णसंकर जाति लिखा है । स्कंदपुराण में इसे म्लेच्छ जाति लिखा है । पद्मपुराण में लिखा है कि जब पवन, पल्लव, कोलि, सर्प आदि सगर के भय से वशिष्ठ की शरण में आए, तब उन्होंने उनका सिर आदि मुँड़ाकर उन्हें केवल संस्कारभ्रष्ट कर दिया । आजकल जो कोल नाम की एक जंगली जाति है, वह आर्यों से स्वतत्र एक आदिम जाति जान पड़ती है, और छोटा नागपुर से लेकर मिरजापुर के जंगलों तक फैली हुई है ।
कोल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कवल] चेबना । दाना । चरबन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोल m. (g. ज्वलादि), a hog (cf. क्रोड), Yājñ. iii, 273; Vop.
a raft, Divyāv. iii
the breast, haunch, hip or flank, lap (cf. क्रोड), L.
an embrace, embracing, L.
a kind of weapon, L.
N. of a plant (= चित्र, चित्रक), L.
the planet Saturn, L.
N. of Śiva, Gal.
N. of a son of Ākrīḍa, Hariv. 1836
N. of a degraded warrior-tribe (outcast, one degraded by Sagara from the military order), Hariv. (v.l. कोलि-सर्प, q.v.)
a man of a mixed caste, BrahmaP.
a barbarian, Kol, of a tribe inhabiting the hills in central India, W.
कोल m. n. the weight of one Tola (= 2 टङ्क [or शाण, Aṣṭāṅg.] = 1/2 कर्ष, ŚārṅgS.)
कोल f(आ, ई). the jujube tree, L.
कोल n. the fruit of the jujube (cf. कुवल), ChUp. vii, 3, 1; Lalit.; Suśr.
black pepper, L.
the grain of Piper Chaba, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (313,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोलः [कुल् संस्त्याने अच्] 1 A hog, boar; Śi. 14. 43, 86. --2 A raft, boat. --3 The breast. --4 The haunch, hip, lap. --5 An embrace. --6 The planet Saturn. --7 An out-cast, one of a degraded tribe. --8 A barbarian. --लं 1 The weight of one Tola. --2 Black pepper. --3 A kind of berry. --Comp. --अंचः N. of the country of the Kaliṅgas. --पुच्छः a heron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0426-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोल पु० कुल--संस्त्याने अच् । १ शूकरे २ प्लवे(भेला) अमरः ३ क्रोडे ४ शनिग्रहे ५ चित्रके (चिता) ६ अङ्कपालौ ७ आ- लिङ्गने मेदि० । ८ देशभेदे पु० ब० व० शब्दरत्ना० ९ । अस्त्रभेदे पु० धर० “नेटात् धीवरकत्थाजाते १० जातिभेदे ब्रह्मवै० पु० । ११ नृपभेदे “करुत्थामादथाक्रीडश्चत्वारस्तस्य चात्मजाः । पाण्ड्यश्च केरलश्चैव कोलश्चोलश्च पार्थिवः । तेषां जन- पदाःस्फीताः पाण्ड्याः कोलाः सकेरलाः” हरिवं० ३३ अ० । १२ मरिचे न० राजनि० १३ चव्ये(चै)वैद्य० । १४ तोलक परिमाणे वैद्यकम् । १५ कर्कन्धूवृक्षे स्त्री० गौरा० ङीष् । तस्याः फलम् अण् तस्य लुक् । १६ वदरीफले न० । कर्कन्धूश- ब्दे विवृतिः “वदरीसडशाकारोवृक्षः सूक्ष्मफलोभवेत् । अटव्यामेव सा घोण्टा कोलवोण्टेति योच्यते” सूभूतिः “हस्तिकोलिर्गोपघोण्टा घोण्टा च वदरीच्छदा । शृमाल- कोलिः कर्कन्धूः” रत्नकोषः “आद्यकोलतुलितप्रका- शनैः” । “यः कोलतां बल्लवताञ्च बिभ्रत्” मावः । कोल- वृक्षश्च सुश्रुते अम्लवर्गे उक्तः । तच्च वाक्यं ३३३ पृ० दृश्यम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2267,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोलं, क्ली, (कुल् अच् गौरादित्वात् ङीष् । कोली तस्याः फलमित्यण् तस्य लुक् “लुक्तद्धितलुकि” । १ । २ । ४९ । इति ङीषो लुक् ।) वदरीफलम् । तत्पर्य्यायः । कुवलम् २ फेनिलम् ३ सौवीरम् ४ वदरम् ५ घोण्टा ६ । इत्यमरः । १ । ४ । ३६ ॥ पिच्छिलम् ७ स्वादु- फलम् ८ वदरीफलम् ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ कोकिलम् १० । इति जटाधरः ॥ अपि च । “पुंसि स्त्रियाञ्च कर्कन्धुर्वदरीकोलमित्यपि । फेनिलं कुवलं घोण्टा सौवीरं वदरञ्च तत् ॥ अजाप्रिया कुहा कोलिविषमो भयकण्टकः” ॥ अथ वदरविशेषाणां लक्षणानि गुणाश्च । “पच्यमानं सुमधुरं सौवीरं वदरं महत् । सौवीरं वदरं शीतं भेदनं गुरु शुक्रलम् ॥ वृंहणं पित्तदाहास्रक्षयतृष्णानिवारणम् । सौवीराल्लघु संपक्वं मधुरं कोलमुच्यते ॥ कोलन्तु वदरं दाहि रुच्यमुष्णञ्च वातहृत् । कफपित्तकरं चापि गुरु सारकमीरितम् ॥ कर्क्कन्धुः क्षुद्रवदरं कथितं पूर्व्वसूरिभिः । अम्लं स्यात् क्षुद्रवदरं कषायं मधुरं मनाक् ॥ स्निग्धं गुरु च तिक्तञ्च वातपित्तापहं स्मृतम् । शुष्कं भेद्यग्निकृत् सर्व्वं लघु तृष्णाक्लमास्रजित्” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ वदरादिद्वयं शृगालकोलौ । वदरीसदृशा घोण्टा शृगालकोलिः । यदुक्तम् । “वदरीसदृशाकारो वृक्षः सूक्ष्मफलो भवेत् । अटव्यामेव सा घोण्टा गोपघोण्टेति चोच्यते” ॥ इति सुभूतिः ॥ “हस्तिकोलिर्गोपघोण्टा घोण्टा च वदरीच्छदा । शृगालकोलिः कर्कन्धुः” इति । रत्नकोषः ॥ केचित्तु कोलादित्रयं वदरीफले सौवीरादित्रयं शृगाल- कोलावित्याहुः ॥ स्वामी तु “कर्कन्धुर्वदरी कोलि- र्घोण्टा कुवलफेनिलौ । सौवीरं वदरं कोलम्” ॥ इति पठति । तत्राद्यास्त्रयो वृक्षार्थाः अन्ये फलार्था घोण्टा तूभयस्पृगिति व्याचष्टे । “सौवीरं वदरं कोलं वदरीणां फलं मतम्” । इति कोषान्तरञ्च । इति भरतः ॥ * ॥ अस्य गुणः । अम्लत्वम् । वायु- कफनाशित्वञ्च ॥ पक्वस्यास्य गुणाः । वायुपित्त- नाशित्वम् । स्निग्धत्वम् । सुमधुरत्वम् । सारकत्वञ्च ॥ शुष्कस्यास्य गुणः । कफवायुनाशित्वम् । पित्तविरोधि- त्वञ्च ॥ पुरातनस्यास्य गुणाः । श्रमतृष्णानाशित्वम् स्निग्धत्वम् । लघुत्वञ्च ॥ अस्य मज्जगुणः । मधुर- त्वम् । पित्तच्छर्द्दितृष्णानाशित्वञ्च । इति राज- वल्लभः ॥ * ॥ तोलकपरिमाणम् । इति वैद्यक- परिभाषा ॥ (यथा, चरके कल्पस्थाने १२ अः । “शाणौ द्वौ द्रंक्षणं विद्यात् कोलं वदरमेव च” ॥) मरिचम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ चव्यम् । इति वैद्यकम् ॥
कोलः, पुं, (कोलति कामपि बाधां न मत्वैव शत्रुं प्रति- धावतीति । कुल + अच् ।) शूकरः । (कोलति प्लवते [] जले इति ।) प्लवः । इत्यमरः । १ । १० । ११ ॥ भेला माड इत्यादि भाषा । अङ्कपालिः । शनिः । चित्रम् । चिता इति भाषा । (कोलन्ति आलिङ्गन्त्यङ्गान्यत्र । कुल + अधिकरणे हलश्चेति घञ् ।) क्रोडम् । इति मेदिनी । देशविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ अस्त्रभेदः । इति धरणी ॥ वर्णसङ्करजातिविशेषः । (यथा, हरिवंशे । ३२ । १२३ । “पाण्ड्यश्च केरलश्चैव कोलश्चोलश्च पार्थिव ! । तेषां जनपदाः स्फीताः पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः” ॥) स तु लेटात् तीवरकन्यायां जातः । इति ब्रह्म- वैवर्त्तपुराणम् ॥ श्मश्रुधारिम्लेच्छजातिविशेषः । स च पूर्व्वं क्षत्त्रिय आसीत् सगरराजेनासौ वेदयागादावनधिकारी कृतः । एतद्विवरणं हरि- वंशेः १४ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥ (अयन्तु कोलः यजातिवंशीयस्य राज्ञो दुष्मन्तस्य पौत्त्रेष्वन्यतमः ॥ इदानीं पार्व्वत्यः असभ्यजाति- विशेषः । उत्कलदेशादुत्तरभागे ह्यस्य वसतिः । इयन्तु कोलजातिः सत्यप्रिया सरलप्रकृतिः आतिथ्यसत्कारप्रिया चेति उच्यते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-203-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोल" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें