🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:16:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्रोड
kroḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गोद/छाती का मध्य (2.6.78) भुजान्तर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रोड १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आलिंगन में दोनों बाँहों के बीच का भाग । भुजांतर । वक्ष:स्थल ।
२. गोद । अँकवार । कोला ।
३. सुअर ।
४. शनिग्रह ।
५. वाराहीकंद ।
६. किसी वस्तु का मध्य भाग (को॰) ।
७. कोटर । वृक्ष का खोड़र [को॰] ।
क्रोड १पु † वि॰ [सं॰ कोटि, हिं॰ करोड़] करोड़ । उ॰—तेंतीस क्रो़ड़ देवता इठ्ठयासी हजार रिषी ।—रघु॰, रु॰, पृ॰ २४२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रोड अस्, m. (n. in later language, L.) the breast, chest, bosom (of men and animals), AV.; VS.; KātyŚr. &c.
(of a bird), R. vii, 18, 32
(pl.), MBh. xiii, 2660
(named as a place where money is kept), Mṛcch. ii
ifc. f(आ). , Pāṇ. iv, 1, 56 (e.g. कल्याण-क्रोडा, a woman with a well-formed breast, Kāś.)
the flank, hollow above the hip, W.
the lap (= अङ्क), L.
the interior of anything, cavity, hollow, Bālar. vi, 65; Hit.
क्रोड m. a hog, Pañcat.; BhP.; VārP.; Kathās.
N. of the planet Saturn, L.
‘anything left in the bosom’, an additional verse or note, Kām., Sch.
N. of a teacher, Kaiy. on Pāṇ. iv, 2, 66, Vārtt. 6, Pat. (cf. क्रौड)
क्रोड (अम्), n. id., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (323,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रोडः [क्रुड् घनीभावे संज्ञायां घञ्] 1 A hog. --2 The hollow of a tree, cavity; हा हा हंत तथापि जन्मविटपिक्रोडे मनो धावति Udb. --3 The chest, bosom, breast; क्रोडीकृ to clasp to the bosom; क्रोडीकरोति प्रथमं यथा जातमनित्यता । धात्रीव जननी पश्चात्तथा शोकस्य कः क्रमः ॥ Nāg. 4; Bh. 2. 35. --4 The middle part of anything; Vikr. 11. 75; see क्रोड n. --5 An epithet of the planet Saturn. --डं, --डा 1 The breast, chest, the part between the shoulders. --2 The interior of anything, a cavity, hollow. --3 The breast of a horse. --4 The lap; U. 4. --Comp. --अंकः, --अंघ्रिः, --पादः a tortoise. --पत्रं {1} marginal writing. {2} a postscript to a letter. {3} a supplement. {4} a codicil to a will.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0432-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रोड पुंस्त्री० क्रुड--घनीभावे संज्ञायां घञ् । १ शूकरे “क्रोड- कुलदश्यमानभद्रमुस्तारसामोदः” काद० “नदी सैबालदिग्- धाङ्गं हरिश्मश्रुजटाधरम् । लग्नौ शङ्खनखैर्गात्रैः क्रोडै- श्चित्रैरिवार्पि तम्” भा० अनु० ५० अ० । २ भुजयोरन्तरे (कोल) न० स्त्री० अमरः “कुपितकपिकपोलक्रोडताम्रस्तमांसि” उद्भटः ३ वृक्षकोटरे “हा हा हन्त तथापि जन्मविटपिक्रोडे मनोधावति” उद्भटः । घनीभूते ४ वक्षोमध्यभागे पु० “इन्द्रस्य क्रोडोऽदित्यै पाजस्यम्” यजु० २५, ८ “क्रोडस्य घनीभूतवक्षोमध्यभागपरता वेददीपे उक्ता । क्रोडं तु वक्षोभुजान्तरे देहाशभेदः । “हृदयं जिह्वां क्रोडं सव्यसकिथ पूर्वनडकं पार्श्वे यकृत् वृक्कौ- गुदमध्यं दक्षिणा श्रोणिरिति जौहवानि” कात्या० श्रौतसू० ६, ७, ६ “क्रोडं बक्षोभुजान्तरम्” कर्क “शेष- मिडापात्र्यामासिच्य क्रोडमनस्थीनि च प्रास्यति श्रोणि वर्ज्जम्” कात्या० श्रौतसू० ६, ८, १३, । ५ अश्वानामुरसि ६ उत्तरस्थग्रामभेदै शब्दचि० ७ वाराहीकन्दे पु० राजनि० ८ शनिग्रहे पु० मेदिनिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2338,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रोडं, क्ली, स्त्री, (क्रूड + घञ् ।) बाह्वोर्मध्यम् । कोल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । भूजान्तरम् २ उरः ३ वत्सम् ४ वक्षः ५ । इत्यमरः । २ । ६ । ७७ ॥ उत्सङ्गः ६ भोगः ७ वपुषःप्राक् ८ । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, यजुर्व्वेदे । २५ । ८ । “इन्द्रस्य क्रोडोऽदित्यै- पाजस्यम्” । कात्यायनश्रौतसूत्रे च । ६ । ८ । १३ । “शेषमिडा पात्र्यामासिच्य क्रोडमनस्थीनि च पास्यति” ॥ हितोपदेशे च । “तत्र तरोर्निर्म्मितनीडक्रोडे पक्षिणः सुखं वर्षासु निवसन्ति” ॥)
क्रोडः, पुं, (कूड + घञ् । क्रोडोऽस्यास्तीति अर्श आदिभ्यः अच् वा ।) शूकरः । इत्यमरः । २ । ५ । २ ॥ शनिः । इति मेदिनी ॥ वाराहीकन्दः । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, महाभारते । १३ । ५० । २० । “नदी शैवालदिग्धाङ्गं हरिश्मश्रुजटाधरम् । नग्नैः शङ्खनखैर्गात्रैः क्रोडैश्चित्रैरिवार्पितम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-220-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्रोड" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें