🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:51:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वर्तुल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वर्तुल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वर्तुल

अर्थ: गोल, कुण्डलाकार, मण्डलाकार

संस्कृत: पर्याय: निस्तल, वृत्त

व्युत्पत्ति: वत् + उलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वर्तुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वर्तुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वर्तुल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्तुलःवर्तुलौवर्तुलाः
द्वितीयावर्तुलम्वर्तुलौवर्तुलान्
तृतीयावर्तुलेनवर्तुलाभ्याम्वर्तुलैः
चतुर्थीवर्तुलायवर्तुलाभ्याम्वर्तुलेभ्यः
पञ्चमीवर्तुलात् / वर्तुलाद्वर्तुलाभ्याम्वर्तुलेभ्यः
षष्ठीवर्तुलस्यवर्तुलयोःवर्तुलानाम्
सप्तमीवर्तुलेवर्तुलयोःवर्तुलेषु
सम्बोधनहे वर्तुलहे वर्तुलौहे वर्तुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वर्तुल
वर्तुल
vartula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्तुल १ वि॰ [सं॰] गोल । वृत्ताकार ।
वर्तुल २ संज्ञा पुं॰
१. गृंजन । गाजर ।
२. मटर ।
३. गुड तृण ।
४. सुहागा ।
५. गोला गेंद (को॰) ।
६. वृत्त । घेरा (को॰) ।
७. शिव का एक गण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तुल mf(आ)n. round, circular, globular, BhP.; Vet.; Hcat.
वर्तुल m. a kind of pea, Madanav.
a ball, L.
N. of one of Śiva's attendants, L.
वर्तुल n. a circle, Cat.
the bulb of a kind of onion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (925,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तुल a. [वृत्-उलच्] Round, circular, globular. --लः 1 A kind of pulse, a pea. --2 A ball. --लं A circle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0949-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तुल त्रि० वृत--उलच् । १ गोलाकारे पदार्थे अमरः । २ मृञ्जने न० राजनि० । ३ कलायभेदे पु० शब्दमा० । ४ तर्कुपीठ्याम् स्त्री हारा० ५ गजपिष्पल्याम् स्त्री राजनि० ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4854,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तुलं, त्रि, (वर्त्तते इति । वृत् + बाहुलकात् उलच् ।) गोलवस्तु । तत्पर्य्यायः । निस्त- लम् २ वृत्तम् ३ । इत्यमरः । ३ । १ । ६९ ॥ [] मण्डलायितम् ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ (यथा, भागवते । ५ । १६ । ५ । “यो वा अयं द्वीपः कुवलयकमलकोशाभ्यन्तर- नियुतयोजनविशालः समवर्त्तुलो यथा पुष्कर- पत्रम् ॥”) सम्पूर्णगर्भवृत्तानि यथा, -- “सम्पूर्णगर्भवृत्तानि मुखपद्मेन्दुदर्पणाः । चक्रावहट्टतिलकमृदङ्गपुटशायकाः ॥ आवर्त्तः कमठो लूतागृहं छत्रमपूपकम् । आलबालमहीजालचर्म्मकं शाणकादयः ॥” * ॥ वृत्तानि यथा, -- “वृत्तानि बाहुनारङ्गस्कन्धधम्मिल्लमोदकाः । रथाङ्गलावकककुत्कुम्भिकुम्भाण्डकादयः ॥ कर्णपाशभुजापाशाकृष्टचापघटाननम् । मुद्रिकापरिखायोगपट्टहारस्रगादयः ॥” इति कविकल्पलतायाम् २ श्लेषस्तवके ३ कुसु- मम् ॥
वर्त्तुलं, क्ली, गृञ्जनम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
वर्त्तुलः, पुं, कलायविशेषः । वाटुला । इति भाषा । यथा, -- “कलायस्य त्रयो भेदा स्त्रिपुटो वर्त्तुलोऽङ्कटी ।” इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-290-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वर्तुल" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वर्तुलवर्तुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वर्तुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वर्तुल 📚 ➤ गोल, कुण्डलाकार, मण्डलाकार
संस्कृत: पर्याय: निस्तल, वृत्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वर्तुल 📚गोल । वृत्ताकार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वर्तुल
गोल (३.१.६८) — निस्तल, वृत्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें