🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:07:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वर्धन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वर्धन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वर्धन

अर्थ: बढ़ने वाला, उगने वाला

संस्कृत: कर्तनम् · पर्याय: वर्धिष्णु

व्युत्पत्ति: दृध् + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वर्धन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वर्धन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वर्धन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्धनम्वर्धनेवर्धनानि
द्वितीयावर्धनम्वर्धनेवर्धनानि
तृतीयावर्धनेनवर्धनाभ्याम्वर्धनैः
चतुर्थीवर्धनायवर्धनाभ्याम्वर्धनेभ्यः
पञ्चमीवर्धनात् / वर्धनाद्वर्धनाभ्याम्वर्धनेभ्यः
षष्ठीवर्धनस्यवर्धनयोःवर्धनानाम्
सप्तमीवर्धनेवर्धनयोःवर्धनेषु
सम्बोधनहे वर्धनहे वर्धनेहे वर्धनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वर्धन
वर्धन
vardhana
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काटना (3.2.7) छेदन
बढ़ने वाला (3.1.28) वर्धिष्णु
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वर्धन n. the act of cutting or cutting off (see नाभि-व्˚)
वर्धन mfn. ifc. after a proper N. prob. = ‘town’ (cf. पुण्ड्र-व्˚, and Old Persian vardana).
2. वर्धन mf(ई)n. increasing, growing, thriving, MBh.
(often ifc.) causing to increase, strengthening, granting prosperity, RV. &c. &c.
(mostly ifc.) animating, gladdening, exhilarating, MBh.; R.; BhP.
वर्धन m. a granter of increase, bestower of prosperity, ib.
a tooth growing over another tooth, Suśr.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
N. of Śiva, MBh.
of one of Skanda's attendants, ib.
of a son of Kṛṣṇa and Mitra-vindā, BhP.
वर्धन (अम्), n. the act of increasing, increase, growth, prosperity, success, MBh.; R.
enlarging, magnifying, strengthening, promoting, KātyŚr.; Hit.
a means of strengthening, restorative, comfort, RV.
educating, rearing, Kathās.
वर्धन &c. See p. 926, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (926,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्धन a. [वृध्-णिच् ल्यु ल्युद् वा] 1 Increasing, growing. --2 Causing to increase, enlarging, magnifying. --नः 1 A bestower of prosperity. --2 A tooth growing over another tooth. --3 N. of Śiva. --नी 1 A broom. --2 A bier. --3 A water-jar of a particular shape. --नं 1 Growing, thriving. --2 Growth, increase, prosperity, magnifying, enlargement. --3 Elevation. --4 Exhilaration (of spirits), animation. --5 Educating, rearing. --6 Cutting, dividing; as in नाभिर्वधनं --7 A means of strengthening, restorative. --8 Filling.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0949-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्द्धनं, क्ली, (वृध् च्छेदपूर्त्त्योः + ल्युट् ।) छेदनम् । (यथा, मनुः । २ । २९ । “प्राङ्नाभिवर्द्धनात् पुंसो जातकर्म्म विधीयते ॥”) वृद्धिः । इति मेदिनी । ने, १२३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-291-a)
वर्द्धनः, त्रि, (वर्द्धयतीति । वृध् + नन्द्यादित्वात् ल्युः । यद्वा, वर्द्धते तच्छील इति । वृध् पूर्त्तौ + “अनुदात्तेतश्चेति ।” ३ । २ । १४९ । इति युच् ।) वर्द्धिष्णुः । इत्यमरः । ३ । १ । २८ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ३२ । १२ । “यज्ञो हि त इन्द्र वर्द्धनो भूदुत प्रियः सुतसोमो मियेधः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-291-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वर्धन" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वर्धनवर्धन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वर्धन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वर्धन 📚 ➤ बढ़ने वाला, उगने वाला
संस्कृत: कर्तनम् · पर्याय: वर्धिष्णु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वर्धन 📚n. the act of cutting or cutting off (see नाभि-व्˚)🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वर्धन
बढ़ने वाला (३.१.२८) — वर्धिष्णु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वर्धन: दृध् + णिच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें