🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:19:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वला

अर्थ: आच्छादित करना, ढकना, घेरना, जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: संवरणे सञ्चरणे च

अंग्रेज़ी: to cover, to hide, to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वल् + अच्
  2. वला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वल् + अच्
  3. वला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वल् + अच्
  4. वल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वल् + अच्
  5. वला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वल् + अच्
  6. वल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वल् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावलावलेवलाः
द्वितीयावलाम्वलेवलाः
तृतीयावलयावलाभ्याम्वलाभिः
चतुर्थीवलायैवलाभ्याम्वलाभ्यः
पञ्चमीवलायाःवलाभ्याम्वलाभ्यः
षष्ठीवलायाःवलयोःवलानाम्
सप्तमीवलायाम्वलयोःवलासु
सम्बोधनहे वलेहे वलेहे वलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वल् (भ्वादिगण) · अर्थ: आच्छादित करना, ढकना, घेरना, जाना (संवरणे सञ्चरणे च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवलतेवलेतेवलन्ते
मध्यमवलसेवलेथेवलध्वे
उत्तमवलेवलावहेवलामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): वलते · लिट् (आत्मने.): ववले · लुट् (आत्मने.): वलिता · लृट् (आत्मने.): वलिष्यते · लोट् (आत्मने.): वलताम् · लङ् (आत्मने.): अवलत · विधिलिङ् (आत्मने.): वलेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वलिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अवलिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अवलिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वलन · ण्वुल्: वालकः · तृच्: वलिता · ण्यत्: वाल्यः · तव्य: वलितव्यः · अनीयर्: वलनीयः · क्त: वलितः · क्तवतु: वलितवान् · शानच्: वलमानः · क्त्वा: वलित्वा · ल्यप्: प्रवल्य · तुमुन्: वलितुम् · णमुल्: वालम् · घञ्: वालः · क्तिन्: वल्ति · क्वसु: ववल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वला
वला
valā
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वला स्त्री वल--अच् । (वेड्याला) ओषधिभेदे रायमुकुटः । २ बलाशब्दार्थे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4860,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)ला, स्त्री, (कार्य्यकारित्वेन बलमस्त्यस्याः । बल + अर्श आद्यच् ततष्टाप् ।) क्षुपविशेषः । बाला इति वाडियाला इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वाठ्यालकः २ । इत्यमरः । २ । ४ । १०७ ॥ समङ्गा ३ ओदनिका ४ भद्रा ५ भद्रोदनी ६ खरका- ष्ठिका ७ कल्याणिनी ८ भद्रबला ९ मोटा १० पाटी ११ बलाद्या १२ । इति राजनिर्घण्टः ॥ शीतपाकी १३ बाट्या १४ वाटी १५ विनया १६ वाट्याली १७ वाटिका १८ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ अपि च । “वाट्यालको बाठ्यपुष्पी समांसा विलला बला । श्वेतवाडियाला इति भाषा ॥ ऋष्यप्रोक्ता त्वतिबला पीतपुष्पी महाबला । पीतवाडीयाला ।” इति रत्नमाला ॥ अस्या गुणाः । अतितिक्तत्वम् । मधुरत्वम् । पित्ताति- सारनाशित्वम् । बलवीर्य्यप्रदत्वम् । पुष्टिकफ- रोधविशोधनञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अथ बलाचतुष्टयनामादि । “बला वाट्यालिका वाट्या सैव वाट्यालकोऽपि च । महाबला पीतपुष्पा सहदेवी च सा स्मृता ॥ ततोऽन्यातिबला ऋष्यप्रोक्ता कङ्कतिकासह । गाङ्गेरुकी नागबला झषा ह्रस्वा गवेधुका ॥ बलाचतुष्टयगुणाः । बलाचतुष्टयं शीतं मधुरं बलकान्तिकृत् । स्निग्धं ग्राहि समीरास्रपित्तास्रक्षतनाशनम् ॥ बलामूलत्वचश्चूर्णं पीतं सक्षीरशर्करम् । मूत्रातिसारं हरति दुष्टमेतन्न संशयः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ “स्निग्धायुष्या बला वृष्या ग्राहिणी वात- पित्तजित् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ (विद्याविशेषः । सा च ब्रह्मणः सुता । विश्वा- मित्रेण रामाय प्रदत्ता । अस्याः प्रभावात् क्षुधातृष्णादिजनितक्लेशो न भवेत् । यथा, रामा- यणे । १ । २२ । ११ -- २२ । [] “अध्यर्द्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे । रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ गृहाण वत्स्य ! सलिलं माभूत् कालविपर्य्ययः । मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा ॥ न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्य्ययः । न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैरॄताः ॥ न बाह्वोः सदृशो वोर्य्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन । त्रिषु लोकेषु वा राम ! न भवेत् सदृशस्तव ॥ बलामतिबलाञ्चैव पठतस्तात राघव ! ॥ न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये । नोत्तरे प्रतिबक्तव्ये समो लोके तवानघ ! ॥ एतद्विद्याद्वये लब्धे न भवेत् सदृशस्तव । बला चातिबला चैव सर्व्वज्ञानस्य मातरौ ॥ क्षुत्पिपासे न ते राम ! भविष्येते नरोत्तम ! । बलामतिबलाञ्चैव पठतस्तात राघव ! ॥ विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाथ भवेद्भवि ॥ पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजःसमन्विते । प्रदातुं तव काकुस्थ ! सदृशस्त्वं हि पार्थिव ! ॥ कामं बहुगुणाः सर्व्वे त्वय्येते नात्र संशयः । तपसा सम्भृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ॥ ततो रामो जलं पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिः प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः ॥ विद्यासमुदितो रामः शुशुभे भीमविक्रमः । सहस्ररश्मिर्भगवान् शारदीव दिवाकरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-399-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वला" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वलावला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वल् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: वला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वल् + अच् | वला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वला 📚 ➤ आच्छादित करना, ढकना, घेरना, जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: संवरणे सञ्चरणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वला 📚स्त्री वल--अच् । (वेड्याला) ओषधिभेदे रायमुकुटः । २ बलाशब्दार्थे च🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वला: वल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें