🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:58:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वल्गूय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वल्गु+ऊय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वल्गु

अर्थ: प्रिय, सुन्दर, मनोहर, आकर्षक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वल्गु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वल्गु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. वल्गु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वल्गु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावल्गुवल्गुनीवल्गूनि
द्वितीयावल्गुवल्गुनीवल्गूनि
तृतीयावल्गुनावल्गुभ्याम्वल्गुभिः
चतुर्थीवल्गुनेवल्गुभ्याम्वल्गुभ्यः
पञ्चमीवल्गुनःवल्गुभ्याम्वल्गुभ्यः
षष्ठीवल्गुनःवल्गुनोःवल्गूनाम्
सप्तमीवल्गुनिवल्गुनोःवल्गुषु
सम्बोधनहे वल्गु / हे वल्गोहे वल्गुनीहे वल्गूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ऊय

अर्थ: बुनना, बटना

संस्कृत: तन्तुसन्ताने

अंग्रेज़ी: to weave,to sew,to compose, to knit

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. ऊय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वे (भ्वादिगण) · अर्थ: बुनना, बटना (तन्तुसन्ताने)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमउवाय / ववौऊयतुः / ऊवतुः / ववतुःऊयुः / ऊवुः / ववुः
मध्यमउवयिथ / ववाथ / वविथऊयथुः / ऊवथुः / ववथुःऊय / ऊव / वव
उत्तमउवय / उवाय / ववौऊयिव / ऊविव / वविवऊयिम / ऊविम / वविम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वयति · लट् (आत्मने.): वयते · लिट्: उवाय · लिट् (आत्मने.): ऊये · लुट्: वाता · लुट् (आत्मने.): वाता · लृट्: वास्यति · लृट् (आत्मने.): वास्यते · लोट्: वयतात् · लोट् (आत्मने.): वयताम् · लङ्: अवयत् · लङ् (आत्मने.): अवयत · विधिलिङ्: वयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वयेत · आशीर्लिङ्: ऊयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वासीष्ट · लुङ्: अवासीत् · लुङ् (आत्मने.): अवास्त · लृङ्: अवास्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वान · ण्वुल्: वायकः · तृच्: वाता · यत्: वेयः · तव्य: वातव्यः · अनीयर्: वानीयः · क्त: उतः · क्तवतु: उतवान् · शतृ: वयन् · स्य-शतृ: वास्यन् · शानच्: वयमानः · क्त्वा: उत्वा · ल्यप्: प्रवाय · तुमुन्: वातुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: वायः · क्तिन्: उति · क्वसु: ऊविवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वल्गु
वल्गु
valgu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वल्गु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छाग । बकरा ।
२. बोद्धों के बोधिद्रुम के चार अधिष्ठाता देवताओं में से एक ।
वल्गु २ वि॰
१. सुंदर । खुबसूरत ।
२. मीठा । मधुर (को॰) ।
३. अमुल्य । बहुमूल्य (को॰) ।
वल्गु ३ क्रि॰ वि सुंदरता से । सुस्पष्टतापूर्वक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्गु mfn. (Uṇ. i, 20) handsome, beautiful, lovely, attractive (˚उ ind. beautifully), RV. &c. &c.
वल्गु m. a goat, L.
N. of one of the four tutelary deities of the Bodhi tree, Lalit.
(prob.) N. of a place g. वरणादि
वल्गु n. an eyelash, L.
वल्गु ind., beautifully
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (928,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्गु a. [वल् संवरणे उ गुक् च Tv.] 1 Lovely, beautiful, handsome, attractive; R. 5. 68, Śi. 5. 29; Ki. 18. 11. --2 Sweet; Bv. 2. 136. --3 Precious. --adv. Beautifully, splendidly; Pt. 1. 62. --ल्गुः A goat. --Comp. --पत्रः a kind of wild pulse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0951-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्गु पु० वल--संवरणे उ--गुक् च । १ छागे २ मनोहरे त्रि० मेद्रि० । सज्ञायां कन् । वल्गुक चन्दने वने पणे च न० । चारुणि सुन्दरे च त्रि० अजयः । अस्यौ- ष्ठ्यादित्वमित्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4861,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व(ब)ल्गुः, पुं, (वलते इति । वल प्राणने + “वलेर्गु- कच् ।” उणा० १ । २० । इति उप्रत्ययः । गुगागमश्च धातोः ।) छागः । सुन्दरे, त्रि । इति मेदिनी । गे, २५ ॥ (यथा, रघौ । ५ । ६८ । “तद्द्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत् सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां द्वे । पस्पन्दमानपरुषेतरतारमन्तः चक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरञ्च पद्मम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-299-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वल्गुवल्गु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वल्गु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | वल्गु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
ऊयवे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऊय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वल्गु 📚 ➤ प्रिय, सुन्दर, मनोहर, आकर्षक

ऊय 📚 ➤ बुनना, बटना
संस्कृत: तन्तुसन्ताने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वल्गु 📚छाग । बकरा🟠🔵🟣🟢🟤
व् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वल्गूयवल्गु + ऊयदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें