🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:52:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वल्लभः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वल्लभः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वल्लभः

अर्थ: प्यारा, अभिलषित, प्रिय

संस्कृत: पर्याय: अभीष्ट, अभीप्सित, हृद्य, दयित, प्रिय

व्युत्पत्ति: वल्ल् + अभच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वल्लभ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वल्लभ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावल्लभःवल्लभौवल्लभाः
द्वितीयावल्लभम्वल्लभौवल्लभान्
तृतीयावल्लभेनवल्लभाभ्याम्वल्लभैः
चतुर्थीवल्लभायवल्लभाभ्याम्वल्लभेभ्यः
पञ्चमीवल्लभात् / वल्लभाद्वल्लभाभ्याम्वल्लभेभ्यः
षष्ठीवल्लभस्यवल्लभयोःवल्लभानाम्
सप्तमीवल्लभेवल्लभयोःवल्लभेषु
सम्बोधनहे वल्लभहे वल्लभौहे वल्लभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वल्लभ
वल्लभ
vallabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वल्लभ १ वि॰ [सं॰]
१. अत्यंत प्रिय । प्रियतम । प्यारा ।
२. सर्व श्रेष्ठ । सर्वप्रधान (को॰) ।
वल्लभ २ संज्ञा पुं॰
१. अत्यंत प्यारा व्यक्ति । प्रिय मित्र । नायक ।
२. पति । स्वामी । जैसे,—राधावल्लभ ।
३. अध्यक्ष । मालिक ।
४. सुंदर लक्षणों से युक्त घोड़ा ।
५. एक प्रकार की सेम ।
६. वैष्णव संप्रदाय के प्रवर्तक एक प्रसिद्ध आचार्य जिनका संप्रदाय वल्लभ संप्रदाय कहलाता है । विशेष—इनके माता पिता का पता नहीं । लक्ष्मण भट्ट नामक एक दाक्षणी ब्राह्मण ने चुनारवढ़ के पास एक बालक पड़ा पाया; और उसे अपने घर लाकर पुत्र के समान पाला । फिर वही बालक प्रसिद्ध वल्लभाचार्य हुआ । जबतक लक्ष्मण भट्ट जीते रहे, तबतक वल्लभ उन्हीं के पास अध्ययन करते थे । उनके मरने पर वे विष्णुस्वामी के मंदिर में जाकर शिष्य हुए और काशी में आकर संन्यास लिया । संन्यास छोड़कर ये फिर गृहस्थ हो गए थे । इनके कई पुत्र हुए, जो गद्दियों के मालिक गोस्वामी हुए । इन्होंने राधाकृष्ण की बड़ी आडंबरपूर्ण उपासना चलाई और अपना वेदांत संबंधी एक स्वतत्र सिद्धांत भी स्थापित किया जो 'विशुद्धाद्धैतवाद' के नाम से प्रसिद्ध है । इस कारण ये वेदांत के चार मुख्य आचार्यों में माने जाते हैं । इनका जन्म सन् १४७९ ई॰ और मृत्यु १५३१ ई॰ में हुई । सूरदास आदि अष्टछाप के कवि इन्हीं के शिष्य थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्लभ mf(आ)n. (Uṇ. iii, 125) beloved above all, desired, dear to (gen. loc., or comp.), MBh.; Kāv. &c.
dearer than (abl.), Pañcat. iv, 67/68
supreme, superintending, L.
a favourite, friend, lover, husband, Kāv.; Kathās. &c.
a cowherd, L. (prob. w.r. for बल्लव)
a horse (esp. one with good marks or a favourite horse), L.
a kind of Agallochum, Gal.
N. of a son of Balākāśva, MBh.
of the founder of a Vaiṣṇava sect (= वल्लभाचार्य, q.v.)
of a grammarian and various other writers and teachers (also with गणक and न्यायाचार्य), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (928,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्लभ a. [वल्ल्-अभच् Uṇ. 3. 125] 1 Beloved, desired, dear. --2 Supreme. --भः 1 A lover, husband; (खेदः) त्वयि विलसति तुल्यं वल्लभालोकनेन Māl. 3. 8; Śi. 11. 33. --2 A favourite; Pt. 1. 53. --3 A superintendent, an overseer. --4 A chief herdsman. --5 A good horse (one with auspicious marks). --भा A beloved female, mistress, wife; बहुवल्लभा राजानः श्रूयंते Ś. 3; Mu. 3. 9. --Comp. --आचार्यः N. of the celebrated founder of a Vaiṣṇava sect. --पालः a groom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0951-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्लभ पु० वल्ल--अभच् । १ दयिते २ अध्यक्षे अमरः । ३ उत्त- माश्वे च मेदि० । ४ दयितायां स्त्री हमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4861,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्लभः, पुं, (वल्ल संवरणे + “रासिवल्लिभ्याञ्च ।” उणा० ३ । १२५ । इति अभच् ।) दयितः । अध्यक्षः । सल्लक्षणतुरङ्गमः । इति मेदिनी । भे, १८ ॥ (जह्रुवंशीयवलाकाश्वस्य पुत्त्रः । स च कुशि- कस्य पिता । यथा, महाभारते । १३ । ४ । ५ । “वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद्धर्म्म इवापरः । कुशिकस्तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः ॥”)
वल्लभः, त्रि, (वल्ल + अभच् ।) प्रियः । (यथा, कामन्दकीयनीतिसारे । ५ । १९ । “पुत्त्रेभ्यश्च नमस्कुर्य्यात् वल्लभेभ्यश्च भूपतेः ॥”) अध्यक्षः । इत्यमरः ॥ अध्यक्षोऽत्र गवाध्यक्षः । इति स्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-300-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वल्लभ" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वल्लभःवल्लभ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वल्लभः 📚 ➤ प्यारा, अभिलषित, प्रिय
संस्कृत: पर्याय: अभीष्ट, अभीप्सित, हृद्य, दयित, प्रिय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वल्लभ 📚अत्यंत प्रिय । प्रियतम । प्यारा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वल्लभ
प्रिय (३.१.५३) — अभीष्ट, अभीप्सित, हृद्य, दयित, प्रिय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें