🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:38:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वसु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वसु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वसु

अर्थ: दौलत, धन

संस्कृत: द्रव्यम्, धनम्, रत्नम् · पर्याय: आदित्य, विश्व, तुषित, आभास्वर, अनिल

व्युत्पत्ति: वस् + उन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वसु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वसु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. वसु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. वृत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वसु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावसुवसुनीवसूनि
द्वितीयावसुवसुनीवसूनि
तृतीयावसुनावसुभ्याम्वसुभिः
चतुर्थीवसुनेवसुभ्याम्वसुभ्यः
पञ्चमीवसुनःवसुभ्याम्वसुभ्यः
षष्ठीवसुनःवसुनोःवसूनाम्
सप्तमीवसुनिवसुनोःवसुषु
सम्बोधनहे वसु / हे वसोहे वसुनीहे वसूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वसु
वसु
vasu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य (1.1.10) आदित्य · विश्वेदेव · तुषित · आभास्वर · अनिल · महाराजिक · साध्य · रुद्र
अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम (2.4.81) शिवमल्ली · पाशुपत · एकाष्ठील · बुक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वसु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. देवताओं का एक गण जिसके अंतगँत आठ देवता हैं । विशेष—वेदों में वसु शब्द का प्रयोग अग्नि, मरुद् गण, इंद्र, उषा, अश्वी, रुद्र और वायु के लिये मिलता है । वसु को आदित्य भी कहा है । बृहदारणयक में इस गण में पृथिवी, वायु, अंतरिक्ष, आदित्य, द्यौ, अग्नि, चंद्रमा और नक्षत्र माने गए हैं । महाभारत के अनुसार आठ वसु ये हैं—घर, ध्रुव, सोम, विष्णु, अनिल, अनल, प्रत्यूष और प्रभास । श्रीमद् भागवत में ये नाम हैं—द्रोण, प्राण, ध्रुव, अर्क, अग्नि, दोष वास्तु और विभावसु । अग्नि- पुराण में आप, घ्रुव, सोम, धर, अनिल, अनल, प्रत्यूष और प्रभास वसु कहे गए हैं । भागवत के असुसार दक्ष प्रजापति की कन्या 'वसु' ने, जो धर्म को ब्याही थी, वसुओं को उत्पन्न किया । देवीभागवत में कथा है कि एक बार वसुओं ने वसिष्ठ की नंदिनी गाय चुरा ली थी; जिससे वसिष्ठ जी ने शाप दिया था कि तुम लोग मनुष्य योनि में जन्म लोगे । उसी शाप के अनुसार वसुओं का जन्म शांतनु की पत्नी गंगा के गर्भ से हुआ, जिनमें सात को तो गंगा जनमते ही गंगा में फेंक आई, पर अंतिम भीष्म बचा लिए गए । इसी से भीष्म वसु के अवतार माने जाते हैं ।
२. शब्दों द्वारा संख्या सूचित करने की रीति के अनुसार आठ की संख्या ।
३. रत्न ।
४. धन ।
५. वक वृक्ष । अगस्त का पेड़ ।
६. अग्नि ।
७. रश्मि । किरण ।
८. जल ।
९. सुवर्ण । सोना ।
१०. योक्तू । जोत ।
११. कुबेर ।
१२. पीली मूँग ।
१३. वृक्ष । पेड़ ।
१४. शिव ।
१५. सुर्य ।
१६. विष्णु ।
१७. मौलसिरी । वकुल ।
१८. साधु पुरुष । सज्जन ।
१९. सरोवर । तालाब ।
२०. राजा नृग के एक पुत्र का नाम ।
२१. छप्पय के हो सकनेवाले भेदों में से ६९ वाँ भेद ।
२२. घृत । घी (को॰) ।
२३. वस्तु । पदार्थ (को॰) ।
२४. एक प्रकार का नामक (को॰) ।
२५. रास । लगाम । बागडोर (को॰) ।
२६. रज्जु । रस्सी (को॰) ।
२७. हाथ की कुहनी से लेकर बँधी हुई मुट्ठी तक की लबाई या दूरी (को॰) ।
वसु २ संज्ञा स्त्री॰
१. दीप्ति । आभा ।
२. वृद्धौषध । वृद्धि ।
३. दक्ष । प्रजापति की एक कन्या जो धर्म को ब्याही थी और जिससे द्रोण आदि आठ वसुओं का जन्म हुआ था ।
४. अमरावती । इंद्रपुरी (को॰) ।
५. अलका । कुबेर की नगरी (को॰) ।
वसु ३ वि॰
१. जो सबमें वास करता हो ।
२. जिसमें सबका वास हो ।
३. मीठा । मधुर (को॰) ।
४. सूखा । शुष्क (को॰) ।
५. धनी । संपन्न ।
६. अच्छा । उत्तम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वसु mf(उ or वी)n. (for 2. See p. 932, col. 3) excellent, good, beneficent, RV.; GṛŚrS.
sweet, L.
dry, L.
N. of the gods (as the ‘good or bright ones’, esp. of the Ādityas, Maruts, Aśvins, Indra, Uṣas, Rudra, Vāyu, Viṣṇu, Śiva, and Kubera), RV.; AV.; MBh.; R.
of a partic. class of gods (whose number is usually eight, and whose chief is Indra, later Agni and Viṣṇu; they form one of the nine Gaṇas or classes enumerated under Gaṇa-devatā q.v.; the eight Vasus were originally personifications, like other Vedic deities, of natural phenomena, and are usually mentioned with the other Gaṇas common in the Veda, viz. the eleven Rudras and the twelve Ādityas, constituting with them and with Dyaus, ‘Heaven’, and Pṛthivī, ‘Earth’ [or, according to some, with Indra and Prajā-pati, or, according to others, with the two Aśvins], the thirty-three gods to which reference is frequently made; the names of the Vasus, according to the Viṣṇu-Purāṇa, are, 1. Āpa [connected with अप्, ‘water’]; 2. Dhruva, ‘the Pole-star’; 3. Soma, ‘the Moon’; 4. Dhava or Dhara; 5. Anila, ‘Wind’; 6. Anala or Pāvaka, ‘Fire’; 7. Pratyūṣa, ‘the Dawn’; 8. Prabhāsa, ‘Light’; but their names are variously given; Ahan, ‘Day’, being sometimes substituted for 1; in their relationship to Fire and Light they appear to belong to Vedic rather than Purānic mythology), RV. &c. &c.
a symbolical N. of the number ‘eight’, VarBṛS.
a ray of light, Naigh. i, 15
a partic. ray of light, VP.
= जिन, Śīl. (only L. the sun; the moon; fire; a rope, thong; a tree; N. of two kinds of plant = बक and पीत-मद्गु; a lake, pond; a kind of fish; the tie of the yoke of a plough; the distance from the elbow to the closed fist)
N. of a Ṛṣi (with the patr. Bharad-vāja, author of RV. ix, 80-82, reckoned among the seven sages), Hariv.
of a son of Manu, ib.
of a son of Uttāna-pāda, ib.
of a prince of the Cedis also called Upari-cara, MBh.
of a son of Īlina, ib.
of a son of Kuśa and the country called after him, RV.
of a son of Vasu-deva, BhP.
of a son of Kṛṣṇa, ib.
of a son of Vatsara, ib.
of a son of Hiraṇya-retas and the Varṣa ruled by him, ib.
of a son of Bhūtajyotis, ib.
of a son of Naraka, ib.
of a king of Kaśmīra, Cat.
वसु (उ), f. light, radiance, L.
a partic. drug, L.
N. of a daughter of Dakṣa and mother of the Vasus (as a class of gods), Hariv.; VP.
वसु n. (in Veda gen. वसोस्, वस्वस् and वसुनस्; also pl., exceptionally m.) wealth, goods, riches, property, RV. &c. &c. (˚सोष्-पति m. prob. ‘the god of wealth or property’, AV. i, 12 [Paipp. असोष्-प्˚, ‘the god of life’]; वसोर्-धारा f. ‘stream of wealth’, N. of a partic. libation of Ghṛta at the Agni-cayana, AV.; TS.; Br. &c.; of the wife of Agni, BhP.; of the heavenly Gaṅgā, MBh.; of sacred bathing-place, ib.; of a kind of vessel, ib.; ˚रा-प्रयोग m. N. of wk.)
वसु n. gold (see -वर्म-धर)
a jewel, gem, pearl (see -मेखल)
any valuable or precious object, L.
वसु n. (also f.) a partic. drug, L.
वसु n. a kind of salt (= रोमक), L.
water, L.
a horse (?), L.
= श्याम, L.
2. वसु m. or n. (for 1. See p. 930, col. 3) dwelling or dweller (see सं-वसु).
1. 2. वसु See pp. 930 and 932.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (930,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वसु a. 1 Sweet. --2 Dry. --3 Ved. Wealthy, rich. --4 Ved. Good. --n. [वस्-उन्] 1 Wealth, riches; स्वयं प्रदुग्धेऽस्य गुणैरुपस्नुता वसूपमानस्य वसूनि मेदि नी Ki. 1. 18; R. 8. 31, 9. 6. --2 A jewel, gem. --3 Gold. --4 Water. --5 A thing, substance. --6 A kind of salt. --7 A medicinal root (वृद्धि). --8 A yellow kind of kidney-bean. --m. 1 N. of a class of deities (usually pl. in this sense); सेयं भूरिवसोर्वसोरिव सुता मृत्योर्मुखे वर्तते Māl. 5. 24; Ki. 1. 18; (the Vasus are eight in number: {1} आप, {2} ध्रुव, {3} सोम, {4} धर or धव, {5} अनिल, {6} अनल, {7} प्रत्यूष, and {8} प्रभास; sometimes अह is substituted for आप; धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टविति स्मृताः). --2 The number ‘eight’. --3 N. of Kubera. --4 Of Śiva. --5 Of Agni. --6 A tree. --7 A lake, pound. --8 A rein. --9 The tie of a yoke. --10 A halter. --11 A ray of light; निरकाशयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपरदिग्गणिका Śi. 9. 10; शिथिलवसुमगाधे मग्नमापत्पयोधौ Ki. 1. 46 (in both cases वसु means ‘wealth’ also). --12 The sun. --f. 1 A ray of light. --2 Light, radiance. --3 [] A medicinal root (वृद्धि). --Comp. --औकसारा {1} N. of Amarāvatī, the city of Indra. {2} of Alakā, the city of Kubera. {3} of a river attached to Amarāvatī and Alakā. --कीटः, --कृमिः a beggar. --तातिः f. Ved. wealth. --दा the earth. --देवः N. of the father of Kṛṣṇa and son of Śūra, a descendant of Yadu. ˚भूः --सुतः &c. epithets of Kṛṣṇa. --देवता, --देव्या the asterism called Dhaniṣṭhā. --देव्या the ninth day of a lunar fortnight. --धर्मिका crystal. --धा {1} the earth; वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया R. 8. 83; Ś. 7. 33. {2} the ground; Ku. 4. 4. ˚अधिपः a king. ˚धरः a mountain; V. 1. 17. ˚नगरं the capital of Varuṇa. --धारा, --भारा the capital of Kubera. --प्रभा one of the seven tongues of fire. --प्राणः an epithet of Agni. --रेतस् m. fire. --रोचिस् m. a sacrifice; religious ceremony. --श्रेष्ठं {1} wrought gold. {2} silver. --षेणः N. of Karṇa. --स्थली N. of the city of Kubera
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0953-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वसु न० वस--उ । १ धने २ रत्ने अमरः ३ वृद्ध्यौषधे ४ श्यामे मेदि० । ५ स्वर्णे विश्वः ६ जले च सि० कौ० । ७ वकवृक्षे ८ सूर्य्ये ९ वह्नौ १० रश्मौ ११ गणदेवताभेदे च पु० अमरः । [] “धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टाविति स्मृताः” भा० आ० ६६ अ० । १२ अष्टसङ्ख्यायाञ्च १३ मधुरे १४ शुष्के च त्रि० हेमच० । १५ दीप्तौ १६ वृद्ध्यौषधौ च स्त्री शब्दच० । १७ वसुदेव- ताके धनिष्ठानक्षत्रे पु० ज्यो० त० । १८ चेदिराजाख्येदेवभेदे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4863-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वसु" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वसुवसु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वसु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | वसु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वसु 📚 ➤ दौलत, धन
संस्कृत: द्रव्यम्, धनम्, रत्नम् · पर्याय: आदित्य, विश्व, तुषित, आभास्वर, अनिल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वसु 📚देवताओं का एक गण जिसके अंतगँत आठ देवता हैं । विशेष—वेदों में वसु शब्द …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वसु
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य (१.१.१०) — आदित्य, विश्वेदेव, तुषित, आभास्वर, अनिल, महाराजिक, साध्य, रुद्र
अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम (२.४.८१) — शिवमल्ली, पाशुपत, एकाष्ठील, बुक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वसु: वस् + उन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें