🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:43:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाकयात

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाक्+अयात

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाक्

अर्थ: वाणी, सरस्वती

संस्कृत: वाणी, सरस्वती · पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाणी

अंग्रेज़ी: Speech, Goddess Saraswati

व्युत्पत्ति: वच् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वाच् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाच् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाक् / वाग्वाचौवाचः
द्वितीयावाचम्वाचौवाचः
तृतीयावाचावाग्भ्याम्वाग्भिः
चतुर्थीवाचेवाग्भ्याम्वाग्भ्यः
पञ्चमीवाचःवाग्भ्याम्वाग्भ्यः
षष्ठीवाचःवाचोःवाचाम्
सप्तमीवाचिवाचोःवाक्षु
सम्बोधनहे वाक् / हे वाग्हे वाचौहे वाचः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अयात

अर्थ: जाना

संस्कृत: प्रापणे

अंग्रेज़ी: to go, to pass

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. या धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. अयात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अयात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — या (अदादिगण) · अर्थ: जाना (प्रापणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअयात् / अयाद्अयाताम्अयान् / अयुः
मध्यमअयाःअयातम्अयात
उत्तमअयाम्अयावअयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: याति · लिट्: ययौ · लुट्: याता · लृट्: यास्यति · लोट्: यातात् · लङ्: अयात् · विधिलिङ्: यायात् · आशीर्लिङ्: यायात् · लुङ्: अयासीत् · लृङ्: अयास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यान · ण्वुल्: यायकः · तृच्: याता · यत्: येयः · तव्य: यातव्यः · अनीयर्: यानीयः · क्त: यातः · क्तवतु: यातवान् · शतृ: यान् · स्य-शतृ: यास्यन् · क्त्वा: यात्वा · ल्यप्: प्रयाय · तुमुन्: यातुम् · णमुल्: यायम् · घञ्: यायः · क्तिन्: याति · क्वसु: ययिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाच्
वाच्
vāc
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाच् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वाचा । वाणी । वाक्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाच् f. (fr. √ वच्) speech, voice, talk, language (also of animals), sound (also of inanimate objects as of the stones used for pressing, of a drum &c.), RV. &c. &c. (वाचम्-√ ऋ, ईर्, or इष्, to raise the voice, utter a sound, cry, call)
a word, saying, phrase, sentence, statement, asseveration, Mn.; MBh. &c. (वाचं-√ वद्, to speak words; वाचं व्या-√ हृ, to utter words; वाचं-√ दा with dat., to address words to; वाचा सत्यं-√ कृ, to promise verbally in marriage, plight troth)
Speech personified (in various manners or forms, e.g. as Vāc Āmbhṛṇī in RV. x, 125; as the voice of the middle sphere in Naigh. & Nir.; in the Veda she is also represented as created by Prajā-pati and married to him; in other places she is called the mother of the Vedas and wife of Indra; in VP. she is the daughter of Dakṣa and wife of Kaśyapa; but most frequently she is identified with Bhāratī or Sarasvatī, the goddess of speech; वाचः साम and वाचो व्रतम् N. of Sāmans, ĀrṣBr.; वाचः स्तोमः, a partic. Ekāha, ŚrS.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (936,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाच् f. [वच्-क्विप् दीर्घोऽसंप्रसारणं च Uṇ. 2. 67] 1 A word, sound, an expression (opp. अर्थ); वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये R. 1. 1. --2 Words, talk, language, speech; वाचि पुण्यापुण्यहेतवः Māl. 4; लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोनुधावति U. 1. 10; विनिश्चितार्थामिति वाचमाददे Ki. 1. 3 ‘spoke these words’, ‘spoke as follows’; R. 1. 49; Śi. 2. 13, 23; Ku. 2. 3. --3 A voice, sound; अशरीरिणी वागुदचरत् U. 2; मनुष्यावाचा R. 2. 33. --4 An assertion, a statement. --5 An assurance, a promise. --6 A phrase, proverb, saying. --7 N. of Sarasvatī, the goddess of speech. --Comp. --अपहारकः (वाग-पहारकः) a ‘stealer of speech’, a reader of prohibited texts. --अर्थः (वागर्थः) a word and its meaning; R. 1. 1; see above. --असिः cutting speech (cutting like a sword); स्फुरन्नसाधोर्विवृणेति वागसिः Ki. 14. 12. --आडंबरः (वागाडंबरः) verbosity, bombast. --आत्मन् a. (वागात्मन्) consisting of words; ऋषे प्रबुद्धोसि वागात्मनि ब्रह्मणि U. 2. --ईशः (वागीशः) {1} an orator, an eloquent man. {2} an epithet of Bṛhaspati, the preceptor of the gods. {3} an epithet of Brahman; Ku. 2. 3. {4} the lunar mansion called Puṣya. --(शा) N. of Sarasvatī. --ईश्वरः (वागीश्वरः) {1} an orator, eloquent man. {2} an epithet of Brahman. --(री) Sarasvatī, the goddess of speech. --ऋषभः ( वागृषभः) ‘eminent in speech’, an eloquent or learned man. --कलहः ( वाक्कलहः) a quarrel, strife. --कीरः ( वाक्कीरः) a wife's brother. --गुदः ( वाग्गुदः) a kind of bird. --गुणः ( वाग्गुणः) a merit or excellence of speech; (35 such merits are enumerated by Hemacandra). --गुलिः, --गुलिकः (वाग्गुलिः &c.) the betelbearer of a king &c.; cf. तांबूलकरकंवाहिन्. --चपल a. (वाक्चपल) chattering, frivolous or inconsiderate in talk. --चापल्यं (वाक्चापल्यं) idle or frivolous talk, chattering, gossiping. --छलं (वाक्छलं) ‘dishonesty in words’, an evasive reply, [] a prevarication; एतावदेवास्ति मे वाक्छलं Mu. 2; केनेदममृतं मे वाक्छलाद्वृष्टं K. 330. --जालं (वाग्जालं) bombast, empty talk; अनिर्लोडितकार्यस्य वाग्जालं वाग्मिनो वृथा Śi. 2. 27. --डंबरः (वाग्डंबरः) {1} bombast. {2} eloquent language. --दंडः (वाग्दंडः) {1} reproachful words, reprimand, reproof. {2} restraint of speech, control over words; cf. त्रिदंड. --दत्त (वाग्दत्त) a. promised, affianced, betrothed. --(त्ता) an affianced or betrothed virgin. --दरिद्र (वाग्दरिद्र) a. ‘poor in words’, i. e. speaking little. --दलं (वाग्दलं) a lip. --दानं (वाग्दानं) betrothal. --दुष्ट a. (वाग्दुष्ट) {1} abusive, scurrilous, using abusive words. {2} using ungrammatical language. --(ष्टः) {1} a defamer. {2} a Brāhmaṇa not invested with the sacred thread at the proper time of his life. --देवता, --देवी ( वाग्देवता, वाग्देवी) Sarasvatī, the goddess of speech; वाग्देवतायाः सांमुख्यमाधत्ते S. D. 1. ˚कुलं science, learning. --दोषः (वाग्दोषः) {1} the utterance of a (disagreeable) sound; द्वीपिचर्मपरिच्छन्नो वाग्दोषाद् गर्दभो हतः H. 3. {2} abuse, defamation. {3} an ungrammatical speech. --निबंधन ( वाग्निबंधन) a. depending on words. --निश्चयः (वाङ्निश्चयः) affiance by word of mouth, marriage contract. --निष्ठा (वाङ्निष्ठा) faithfulness (to one's word or promise). --पटु a. (वाक्पटु) skilful in speech, eloquent. --पति a. (वाक्पति) eloquent; oratorical. --(तिः) {1} N. of Bṛhaspati (in this sense वाचसांपतिः is also used). {2} the constellation Puṣya. --पारुष्यं (वाक्पारुष्यं) {1} severity of language. {2} violence in words, abusive or scurrilous language, defamation. --प्रचोदनं (वाक्प्रचोदनं) an order expressed in words. --प्रतोदः (वाक्प्रतोदः) ‘the goad of words’, goading or taunting language. --प्रलापः ( वाक्प्रलापः) eloquence. --बंधनं (वाग्बंधनं) stopping the speech, silencing; Amaru. 13. --मनस n. dual ( वाङ्मनसी in Vedic language) speech and mind; अथैनं तुष्टुवुः स्तुत्यमवाङ्मनसगोचरं R. 10. 15. --मात्रं (वाडमात्रं) mere words. --मुखं (वाङ्मुख) the beginning or introduction of a speech, an exordium, a preface. [] --यत a. (वाग्यत) one who has controlled or curbed his speech, silent. --यमः (वाग्यमः) one who has controlled his speech, a sage. --यामः (वाग्यामः) a dumb man. --युद्धं ( वाग्युद्धं) a war of words, (hot) debate or discussion, controversy. --रोधः ( वाग्रोधः) stopping the speech, silencing. --वज्रः (वाग्वज्रः) {1} adamantine words; अहह दारुणो वाग्वज्रः U. 1. {2} harsh or severe language. --विदग्ध a. (वाग्विदग्ध) skilled in speech. --(ग्धा) a sweetspeaking or fascinating woman. --विभवः (वाग्विभवः) stock or provision of words, power of description, command of language; नास्ति मे वाग्विभवः प्रशंसितुं V. 3; रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवेऽपि सन् R. 1. 9, Māl. 1. 26. --विलासः (वाग्विलासः) graceful or elegant speech. --व्यवहारः ( वाग्व्यवहारः) verbal or oral discussion; प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्रं किमत्र वाग्व्यवहारेण M. 1. --व्ययः (वाग्व्ययः) waste of words or breath. --व्यापारः ( वाग्व्यापारः) {1} the manner of speaking. {2} the style or habit of speaking. {3} customary phraseology or mode of talking. --संयमः (वाक्संयमः) restraint or control of speech.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0956-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाच्(चा) स्त्री उच्यतेऽसौ अनया वा वच--क्विप् नि० वा टाप् । १ वाक्ये अमरः २ वागिन्द्रिये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4872,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाक्वाच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वाच् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
अयातया धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: अयात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अयात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाक् 📚 ➤ वाणी, सरस्वती
संस्कृत: वाणी, सरस्वती · पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाणी

अयात 📚 ➤ जाना
संस्कृत: प्रापणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाच् 📚वाचा । वाणी । वाक्य🟠🔵🟣🟢
य् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वाच्
वाणी के नाम (१.६.१) — ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाणी, सरस्वती

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वाकयातवाक् + अयातहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वाक्: वच् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें