🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:31:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाजम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाजम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाजम्

अर्थ: बाजू, डैना

संस्कृत: शरपक्षः · पर्याय: पक्ष

व्युत्पत्ति: वज् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — वज् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. वाज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. वाज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाजःवाजौवाजाः
द्वितीयावाजम्वाजौवाजान्
तृतीयावाजेनवाजाभ्याम्वाजैः
चतुर्थीवाजायवाजाभ्याम्वाजेभ्यः
पञ्चमीवाजात् / वाजाद्वाजाभ्याम्वाजेभ्यः
षष्ठीवाजस्यवाजयोःवाजानाम्
सप्तमीवाजेवाजयोःवाजेषु
सम्बोधनहे वाजहे वाजौहे वाजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाज
वाज
vāja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाण के पंख (2.8.87) पक्ष · आगे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घृत । घो ।
२. यज्ञ ।
३. अन्न ।
४. जल ।
५. संग्राम । युद्ध ।
६. बल ।
७. वाण में का पंख जो पीछे लगा रहता है ।
८. पलक । निमेष ।
९. वेग । उ॰—अवलंबत, रव, जव, चपल, रंहसि, रय, त्वर, वाज । सहसा, सत्वर, रभ, तुरा, तुरन वेग के साज ।—नद॰ ग्रं॰, पृ॰ १०७ ।
१०. मुनि ।
११. शब्द । आवाज ।
१२. श्राद्ध में दिया जानेवाला चावल का पिंड (को॰) ।
१३. पंख । पर (को॰) ।
१४. चैत्र मास का एक नाम (को॰) ।
१५. यज्ञ के अंत में पढ़ा जानेवाला एक मंत्र (को॰) ।
१६. प्रतियोगिता में प्राप्त पुरस्कार (को॰) ।
१७. तीव्र गतिवाला घोड़ा (को॰) ।
१७. तीन ऋतुओं में से एक ऋतु (को॰) ।
१८. प्राप्ति । लाभ (को॰) ।
वाज २ संज्ञा पुं॰ [अ॰ वाज]
१. उपदेश । शिक्षा ।
२. वार्मिक व्याख्यान ।
३. घार्मिक उपदेश । कथा । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाज m. (fr. √ वज्; cf. उग्र, उज्, ओजस् &c.) strength, vigour, energy, spirit, speed (esp. of a horse; also pl.), RV.; AV.; VS.; ŚāṅkhŚr. (वाजेभिस् ind. mightily, greatly; cf. सहसा)
a contest, race, conflict, battle, war, RV.; VS.; GṛŚrS.
the prize of a race or of battle, booty, gain, reward, any precious or valuable possession, wealth, treasure, RV.; VS.; AV.; PañcavBr.
food, sacrificial food (= अन्न in Nigh. ii, 7 and in most of the Commentators), RV.; VS.; Br.
= वाज-पेय, ŚāṅkhŚr.
(?) a swift or spirited horse, war-horse, steed, RV.; AV.
the feathers on a arrow, RV.
a wing, L.
sound, L.
N. of one of the 3 Ṛbhus (pl. = the 3 Ṛbhus), RV.
of the month Caitra, VS.
of a son of Laukya, ŚāṅkhŚr.
of a son of Manu Sāvarṇa, Hariv.
of a Muni, L.
वाज n. (only L.) ghee or clarified butter
an oblation of rice offered at a Śrāddha
rice or food in general
water
an acetous mixture of ground meal and water left to ferment
a Mantra or prayer concluding a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (938,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाजः [वज्-घञ्] 1 A wing. --2 A feather. --3 The feather of an arrow. --4 Battle, conflict. --5 Sound. --जं 1 Clarified butter. --2 An oblation of rice offered at a Śrāddha or obsequial ceremony. --3 Food in general. --4 Water. --5 A prayer or mantra with which a sacrifice is concluded. --6 A sacrifice. --7 Strength, power. --8 Wealth. --9 Speed. --10 A month. --Comp. --पेयः --यं N. of a particular sacrifice. --सनः {1} N. of Viṣṇu. {2} of Śiva. --सनिः the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0957-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाज न० वज--घञ् । १ अन्ने २ घृते ३ जले ४ यज्ञे च मेदि० । ५ शरपक्षे अमरः ६ वेगे पु० ८ निस्वने ९ पक्षे पु० मेदि० १० मुनौ पु० विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4872,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाजं, क्ली, घृतम् । (यथा, वाजसनेयसंहिता- याम् । ९ । १ । “वाचस्पतिर्वाजं नः स्वदतु ॥”) यज्ञः । अन्नम् । (यथा, ऋग्वेदे । ४ । २२ । ३ । “यो देवो देवतमो जायमानो महो वाजेभिर्महद्भिश्च शुष्मैः ॥” “वाजेभिरन्नैः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) वारि । इति मेदिनी । जे, १४ ॥ (संग्रामः । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ३५ । १ । “अस्मभ्यं चर्षणीसहं सस्निं वाजेषु दुष्टरम् ॥” बलम् । यथा, तत्रैव । ५ । ८५ । २ । “वनेषु व्यन्तरिक्षं ततान वाजमर्व्वत्सु पय उस्रियासु ॥”)
वाजः, पुं, शरपक्षः । इत्यमरः । २ । ८ । ८७ ॥ (यथा, भागवते । १० । ५९ । १६ । विचित्रवाजैर्निशितैः शिलीमुखैः ॥”) निस्वनः । पक्षः । वेगः । इति मेदनी । जे, १६ ॥ मुनिः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-321-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाजम्वाज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — वज् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | वाज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाजम् 📚 ➤ बाजू, डैना
संस्कृत: शरपक्षः · पर्याय: पक्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाज 📚घृत । घो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वाज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वाजम्: वज् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें