🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:07:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वातरशन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वात-+रशने

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रशने

अर्थ: रस्सी, डोरी

संस्कृत: स्त्रीकटीभूषणम् · पर्याय: मेखला, काञ्ची, सप्तकी, सारसन, कक्ष्या

व्युत्पत्ति: अश् + युच्, रशादेशः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रशना (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रशना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. रशना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. रशना (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रशना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारशनारशनेरशनाः
द्वितीयारशनाम्रशनेरशनाः
तृतीयारशनयारशनाभ्याम्रशनाभिः
चतुर्थीरशनायैरशनाभ्याम्रशनाभ्यः
पञ्चमीरशनायाःरशनाभ्याम्रशनाभ्यः
षष्ठीरशनायाःरशनयोःरशनानाम्
सप्तमीरशनायाम्रशनयोःरशनासु
सम्बोधनहे रशनेहे रशनेहे रशनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रशना
रशना
raśanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्री की कमर का आभूषण (करधनी) (2.6.109) मेखला · कांची · सप्तकी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रशना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. जीभ ।
२. रस्सी ।
३. करधनी तागड़ी ।
४. लगाम । वल्गा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रशना f. (prob. connected with रश्मि and राशि and derived from a lost √ रश्) a rope, cord, strap
rein, bridle
girth, girdle, zone (esp. of woman), RV. &c. &c. (also fig. applied to the fingers; cf. Naigh. ii, 5)
a ray of light, beam, ŚāṅkhBr.
the tongue (w.r. for रसना), L.
(ifc.) girt by, dependent on Hariv.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (869,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रशना, रसना [अश्-युच् रशादेशः cf. Uṇ. 2. 75] 1 A rope, cord. --2 A rein, bridle. --3 A zone, girdle, woman's girdle; रसतु रसनापि तव घनजघनमंडले घोषयतु मन्मथनिदेशं Gīt. 10; R. 7. 10, 8. 58; Me. 35. --4 The tongue; Bv. 1. 111. --Comp. --उपमा a variety of the figure उपमा; it is ‘a string or series’ of comparisons’ which consists in making the Upameya in the first comparison the Upamāna in the second, and so forth; see S. D. 664. --गुणः the cord of a girdle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रशना स्त्री अश--युच् रशादेशः । १ काञ्च्याम् २ जिह्वायाञ्च शब्दर० । ३ दामनि च “इमामगृभ्नन् रशनामृतस्य” श्रुतिः तत्रार्थे दन्त्यमध्य एवेत्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4793,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रशना, स्त्री, (अश्नुते व्याप्नोतीति । अशू व्याप्तौ + “अशे रश च ।” उणा० २ । ७५ । इति युच् धातो रशादेशश्च ।) काञ्ची । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, रघौ । ८ । ५८ । “इयमप्रतिबोधशायिनीं रशना त्वां प्रथमा रहःसखी ॥”) जिह्वा । इति शब्दरत्नावली ॥ (“जिह्वावाची तु रसनाशब्दो दन्त्यसकारवानेव । रसयति स्वादयतीति । नन्द्यादित्वात् ल्युः । इति कलिङ्गः । रसना काञ्चिजिह्वयोरिति तु धरणिः ।” इत्यु- ज्ज्वलः । २ । ७५ ॥ रज्जुः । यथा, वाजसनेय- संहितायाम् । २१ । ४६ । “होता यक्षद्वनस्पतिमभि हि पिष्टतमया रभि- ष्ठया रशनयाधित ।” “रशनया रज्ज्वा कृत्वा अधित धृतवान् पशून् इति शेषः ।” इति तद्भाष्ये महीधरः ॥ अङ्गुलयः । इति निघण्टुः । २ । ५ ॥ अत्र सदा बहुवचनप्रयोगो भवति । इति देव- राजयज्वा ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-098-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रशना" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वात-रशनेसमास: वात + रशना तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: रशना (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रशना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | रशना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वातरशने 📚वात 📚रशना ➤ वात (बही हुई) + रशना (रस्सी, डोरी)
संस्कृत: स्त्रीकटीभूषणम् · पर्याय: मेखला, काञ्ची, सप्तकी, सारसन, कक्ष्या

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वात 📚वायु । हवा🟠🔵🟣🟢🟤
रशना 📚जीभ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वात
दोष (३.३.२४०) — त्रुटि
वायु के और नाम (१.१.७५) — समीर, मारुत, मरुत्, जगत्प्राण, समीरण, नभस्वान्, पवन, पवमान
रशना

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वात-रशने = वात + रशने तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • रशने: अश् + युच्, रशादेशः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬