🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:55:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वाह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वाह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाह

अर्थ: धारण करने वाला, ले जाने वाला

संस्कृत: अश्वः, परिमाणः · पर्याय: घोटक, वीति, तुरग, तुरङ्ग, अश्व

व्युत्पत्ति: वह् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वाह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाहःवाहौवाहाः
द्वितीयावाहम्वाहौवाहान्
तृतीयावाहेनवाहाभ्याम्वाहैः
चतुर्थीवाहायवाहाभ्याम्वाहेभ्यः
पञ्चमीवाहात् / वाहाद्वाहाभ्याम्वाहेभ्यः
षष्ठीवाहस्यवाहयोःवाहानाम्
सप्तमीवाहेवाहयोःवाहेषु
सम्बोधनहे वाहहे वाहौहे वाहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाह
वाह
vāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(आयतन के माप) (2.9.88) आढक · द्रोण · खारी · निकुंचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वाहन । सवारी ।
२. लादकर या खींचकर ले चलनेवाला ।
३. घोड़ा ।
४. बैल ।
५. भैंसा ।
६. वायु ।
७. बाहु । भुजा (को॰) ।
८. ढोना । ले जाना । वहन करना (को॰) ।
९. अर्जन । प्रापण (को॰) ।
१०. प्रवाह । धारा । बहाव (को॰) ।
११. प्राचीन काल का एक तौल या मान जो चार गोणी का होता था ।
वाह २ वि॰
१. लादकर या खींचकर ले जानेवाला । जैसे, अंबुवाह !
२. प्रवहमान । बहनेवाला [को॰] ।
वाह ३ अव्य॰ [फ़ा॰]
१. प्रशंसासूचक शब्द । धन्य । जैसे,—वाह ! यह तुम्हारा ही काम था । विशेष—कभी कभी अत्यंत हर्ष प्रकट करने के लिये यह शब्द दो बार भी आता है । जैसे, वाह वाह, आ गए ।
२. आश्चर्यसूचक शब्द । जैसे,—वाह ! मियाँ काले, क्या खूब रंग निकाले ।
३. घृणाद्योतक शब्द । जैसे,—वाह, तुम्हारा यह मुँह ।
४. आनंदसूचक शब्द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाह mf(आ)n. (ifc.) bearing, drawing, conveying, carrying, Kathās.; BhP.
flowing, BhP.
undergoing, MBh.
वाह m. the act of drawing &c., MBh.; Hit.
riding, driving, ŚārṅgP.
flowing, current, Kathās.
a draught-animal, horse, bull, ass, RV. &c. &c.
any vehicle, carriage, conveyance, car (ifc. = having anything as a vehicle, riding or driving on or in), ŚvetUp.; MBh.; Kāv. &c.
a bearer, porter, carrier of burdens &c., W.
air, wind, L.
a measure of capacity (containing 10 Kumbhas or 2 Prasthas), L.
the arm, W.
a figurative N. of the Veda, Kuval.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (949,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वाह a. [वह्-घञ्] Bearing, carrying &c. (at the end of comp.); as in अंबुवाह, तोयवाह &c. --हः 1 Carrying, bearing. --2 A porter. --3 A draught-animal, a beast of burden. --4 A horse; R. 4. 56, 5. 73, 14. 52. --5 A bull; Ku. 7. 49. --6 A buffalo. --7 A carriage, conveyance in general. --8 The arm. --9 Air, wind. --10 A measure equal to ten Kumbhas or four Bhāras; वाहो भारचतुष्टयं. --Comp. --द्विषत् m. a buffalo. --श्रेष्ठः a horse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0964-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)ह प्रयत्ने भ्वादि० आत्म० अक० सेट् । बा(वा)हते अबा(वा)हिष्ट । ऋदित् चङि न ह्रस्वः अबबाहत् त ।
वाह यत्ने भ्वा० आ० अक० सेट् ऋदित् चङि न ह्रस्वः । वाहते अवाहिष्ट ।
वाह पुंस्त्री० उह्यतऽनन असौ वा गवादिना वा वह--घञ् । १ अश्वे “वाहो भारचतुष्टयम्” इत्यक्ते २ परिमाणभेदे च अमरः । ३ भुजे ४ वायौ पु० ५ वृषे च पुस्त्रा० शब्दर० स्त्रिया जातित्वे ङीष् । अमरः वाहरिप्वादयोऽप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4573,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वाह, ऋ ङ यत्ने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-अक०-सेट् ।) ऋ, अववाहत् । ङ, वाहते । ववाह रक्तं पुरुषास्ततो जाताः सह- स्रशः इत्यादि सिद्ध्यर्थमोष्ठ्यादिश्च वहधातुं मन्येते वर्णदेशशरणदेवौ । वस्तुतस्तु बहुवाद्य- सम्मतत्वादेवोष्ठ्यादिरनेनोपेक्षितः ववाहेति चण्डीप्रयोगस्य तु वाह ऋ ङ यत्ने इत्यस्मात् गणकृतानित्यत्वात् परस्मैपदसिद्धिः अनेकार्थ- त्वात् सुस्रावेत्यर्थः । अथवा वव इत्याह इत्येव व्याख्यानम् । इति दुर्गादासः ॥
वाहः, पुं, (उह्यतेऽनेनेति । वह + करणे घञ् ।) घोटकः । (यथा, अध्यात्मरामायणे । २ । ५ । ५६ । “इत्याज्ञप्तः सुमन्त्रोऽपि रथं वाहैरयोजयत् ॥”) परिमाणविशेषः । इत्यमरः ॥ यथाहुः । “पलं प्रकुञ्चकं मुष्टिः कुडवस्तच्चतुष्टयम् । चत्वारः कुडवाः प्रस्थश्चतुःप्रस्थमथाढकम् ॥ अष्टाढको भवेत् द्रोणो द्विद्रोणः सूर्प उच्यते । सार्द्धसूर्पो भवेत् खारीद्बे खार्य्यौ गोण्युदाहृता । तामेव भारं जानीयात् वाहो भारचतुष्टयम् ॥” इति भरतः ॥ चतुर्द्दशभेदात् संख्यान्यथात्वम् । तथा च । “चतुराढको द्रोणः षोडशद्रोणा खारी । विंशतिद्रोणः कुम्भः दशकुम्भो वाहः । इति स्वामी ॥ * ॥ भुजः । वृषः । वायुः । इति शब्दरत्नावली ॥ (प्रवाहः । यथा, कथासरित्- सागरे । ९३ । ८१ । “यत्रार्च्चिराज्यधूमादिमार्गाविव समागतौ । गङ्गायमुनयोर्वाहौ भातः सुगतये नृणाम् ॥” वाहनम् । यथा, तत्रैव । ६२ । १५७ । “तच्छ्रुत्वा तत्र भेकानां राजा वाहसमुत्सुकः । जलादुत्तीर्य्य तत्पृष्ठमारोहत् गतभीर्मुदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-367-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाह" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वाहवाह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वाह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वाह 📚 ➤ धारण करने वाला, ले जाने वाला
संस्कृत: अश्वः, परिमाणः · पर्याय: घोटक, वीति, तुरग, तुरङ्ग, अश्व

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वाह 📚वाहन । सवारी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वाह
घोड़े के और नाम (२.८.४४) — वाजी, अर्वा, गन्धर्व, हय, सैन्धव, सप्ति
(आयतन के माप) (२.९.८८) — आढक, द्रोण, खारी, निकुंचक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वाह: वह् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें