🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:26:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विकंपन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विकम्+पन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विकम्

अर्थ: जलहीन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. विक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. विक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविकःविकौविकाः
द्वितीयाविकम्विकौविकान्
तृतीयाविकेनविकाभ्याम्विकैः
चतुर्थीविकायविकाभ्याम्विकेभ्यः
पञ्चमीविकात् / विकाद्विकाभ्याम्विकेभ्यः
षष्ठीविकस्यविकयोःविकानाम्
सप्तमीविकेविकयोःविकेषु
सम्बोधनहे विकहे विकौहे विकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

पन

अर्थ: उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्यवहारे स्तुतौ च

अंग्रेज़ी: to deal, to transact, to do business, to barter, to praise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पन् + अच्
  2. पन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापनःपनौपनाः
द्वितीयापनम्पनौपनान्
तृतीयापनेनपनाभ्याम्पनैः
चतुर्थीपनायपनाभ्याम्पनेभ्यः
पञ्चमीपनात् / पनाद्पनाभ्याम्पनेभ्यः
षष्ठीपनस्यपनयोःपनानाम्
सप्तमीपनेपनयोःपनेषु
सम्बोधनहे पनहे पनौहे पनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पन् (भ्वादिगण) · अर्थ: उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (व्यवहारे स्तुतौ च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपनायतिपनायतःपनायन्ति
मध्यमपनायसिपनायथःपनायथ
उत्तमपनायामिपनायावःपनायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पनायति · लिट्: पनायाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पेने · लुट्: पनायिता · लुट् (आत्मने.): पनिता · लृट्: पनायिष्यति · लृट् (आत्मने.): पनिष्यते · लोट्: पनायतात् · लङ्: अपनायत् · विधिलिङ्: पनायेत् · आशीर्लिङ्: पनाय्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पनिषीष्ट · लुङ्: अपनायीत् · लुङ् (आत्मने.): अपनिष्ट · लृङ्: अपनायिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपनिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पनन · ण्वुल्: पानकः · तृच्: पनिता · यत्: पनाय्यः · ण्यत्: पान्यः · तव्य: पनितव्यः · अनीयर्: पननीयः · क्त: पनितः · क्तवतु: पनितवान् · शतृ: पनायन् · स्य-शतृ: पनायिष्यन् · क्त्वा: पनित्वा · ल्यप्: प्रपन्य · तुमुन्: पनितुम् · णमुल्: पानम् · घञ्: पानः · क्तिन्: पान्ति · क्वसु: पेनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विक
विक
vika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] सद्यः प्रसूता गाय का दूध । तुरंत की व्याई गौ का दूध । पेउस । पीयुष ।
विक २ वि॰
१. जलरहित । जलविहीन ।
२. जो प्रसन्न न हो । शुष्क । सूखा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विक m. N. of a man, Kṣitīś.
विक n. the milk of a cow that has just calved, L.
(with प्रजा-पतेः) N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (953,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकं The milk of a cow that has recently calved.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0964-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विक न० विरुद्धं विगतं वा कंजलं सुखं वा यत्र । सद्यःप्रसू- ताया गोःक्षीरे पेयूषे शब्दच० । २ विगतसुस्वे ३ विगतजले च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4889,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकं, क्ली, सद्यःप्रसूताया गोः क्षीरम् । यथा, -- “क्षीरं सद्यःप्रसूतायाः पेयूषं पालनं विकम् ।” इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-370-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विकम्विक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | विक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
पनपन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: पन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विकम् 📚 ➤ जलहीन

पन 📚 ➤ उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्यवहारे स्तुतौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विक 📚सद्यः प्रसूता गाय का दूध । तुरंत की व्याई गौ का दूध । पेउस । पीयुष🟠🔵🟣🟢🟤
पन 📚प्रतिज्ञा । संकल्प । अहद🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
विकंपनविकम् + पनअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पन: पन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬