🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:02:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विगत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विगत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विगत

अर्थ: जिसने प्रयाण कर लिया है, जो चला गया है, लुप्त

संस्कृत: पर्याय: निष्प्रभ, अरोक

व्युत्पत्ति: वि + गम् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विगत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विगत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विगत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविगतःविगतौविगताः
द्वितीयाविगतम्विगतौविगतान्
तृतीयाविगतेनविगताभ्याम्विगतैः
चतुर्थीविगतायविगताभ्याम्विगतेभ्यः
पञ्चमीविगतात् / विगताद्विगताभ्याम्विगतेभ्यः
षष्ठीविगतस्यविगतयोःविगतानाम्
सप्तमीविगतेविगतयोःविगतेषु
सम्बोधनहे विगतहे विगतौहे विगताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विगत
विगत
vigata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कान्तिहीन (3.1.99) निष्प्रभ · अरोक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विगत १ वि॰ [सं॰]
१. जो गत हो गया हो । जो बीत चुका हो । विशेष—जब यह शब्द यौगिक अवस्था में किसी सज्ञा के पहले आता है तब इसका अर्थ होता है—'जिसका नष्ट हो गाया हो' ।
विगत २ संज्ञा पुं॰ पक्षियों का उड़ना [को॰] ।
विगत ३ संज्ञा पुं॰॰ [सं॰ विगत ( = व्यतीत)]
१. बीता हुआ । व्यतीत ।
२. असलीयत । ब्यौरा । हालचल । उ॰—सब भाँत विगत विवाह सुणतां अंग प्रफुलत आंण ।—रघु॰ रू॰, पृ॰ ८१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—गत n. (for 2. See under वि-√ गम्) the flight of birds, MW.
2. वि-गत mfn. (for 1. See under 1. वि) gone asunder, dispersed, MBh.
gone away, departed, disappeared, ceased, gone (often ibc.), AV. &c. &c.
dead, deceased, Mn. v, 75
(ifc.) abstaining or desisting from, R.
come from (cf. विदूर-विगत), destitute of light, obscured, gloomy, dark, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (949,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विगत p. p. 1 Departed, gone away, disappeared. --2 Parted, separated. --3 Dead. --4 Destitute or devoid of, free from (in comp.). विगतमदः. --5 Lost. --6 Dark, obscurd. --तं The flight of birds. --Comp. --आर्तवां a woman past child-bearing (in whom the menstrual discharge has ceased). --कल्मष a. [] sinless, pure. --भी a. fearless, intrepid. --लक्षण a. unlucky, inauspicious. --स्पृह a. indifferent, void of desire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0968-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विगत त्रि० वि + गम--क्त । १ प्रमादरहिते अमरः । २ विशेषगते रुद्र० ३ अपगते च हेमच० । ६ त० । ४ खगगतौ न० । “विगतं विगतम्” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4895,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विगतः, त्रि, (वि + गम + क्तः ।) प्रभारहितः । तत्पर्य्यातः । निष्प्रभः २ अरोकः ३ । इत्य- मरः ॥ वीतः ४ । इति रुद्रः ॥ विशेषेण गतः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, माघे । ११ । २६ । “विगततिमिरपङ्कं पश्यति व्योम यावत् धुवति बिरहखिन्नः पक्षती यावदेव । रथचरणसमाह्वस्तावदौत्सुक्यनुन्ना सरिदपरतटान्तादागता चक्रवाकी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-376-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विगत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विगतविगत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विगत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विगत 📚 ➤ जिसने प्रयाण कर लिया है, जो चला गया है, लुप्त
संस्कृत: पर्याय: निष्प्रभ, अरोक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विगत 📚जो गत हो गया हो । जो बीत चुका हो । विशेष—जब यह शब्द यौगिक अवस्था में क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विगत
कान्तिहीन (३.१.९९) — निष्प्रभ, अरोक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विगत: वि + गम् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें