🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:15:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विगलित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विगलित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विगलित

अर्थ: बूंद बूंद चूआ हुआ, मन्द मन्द निःसृत

व्युत्पत्ति: वि + गल् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विगलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विगलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विगलित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविगलितःविगलितौविगलिताः
द्वितीयाविगलितम्विगलितौविगलितान्
तृतीयाविगलितेनविगलिताभ्याम्विगलितैः
चतुर्थीविगलितायविगलिताभ्याम्विगलितेभ्यः
पञ्चमीविगलितात् / विगलिताद्विगलिताभ्याम्विगलितेभ्यः
षष्ठीविगलितस्यविगलितयोःविगलितानाम्
सप्तमीविगलितेविगलितयोःविगलितेषु
सम्बोधनहे विगलितहे विगलितौहे विगलिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विगलित
विगलित
vigalita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विगलित वि॰ [सं॰]
१. जो गिर गया हो । अधःपतित ।
२. जो बह गया हो । जो चूकर या टपककर निकल गया हो ।
३. ढीला पड़ा हुआ । छुटा हुआ । शिथिल ।
४. बिगड़ा हुआ । उ॰— ऋतुपति तरु विगलित सुदल, तहँ कुरूपता बास । बासी अरुचि यक अघन में, पाप न बस्यो विनास—रामस्वयंवर (शब्द॰) ।
५. अंतर्हित । गया हुआ । लुप्त (को॰) ।
६. तितर बितर । अस्तव्यस्त (को॰) ।
७. विदीर्ण । यौ॰—विगलितकेश = विखरे बालोंवाला । विगलितनीवी = जिसकी नीवी खुल गई हो । विगलितबंध = बंधनमुक्त । विग- लितलज्ज = धृष्ट । ढीठ । निर्लज्ज । विगलितवसन, विगलित- वस्त्र = विवस्त्र । नग्न । नंगा । विगलितशुच्, विगलितशोक = दुःखरहित । कष्टरहित । वेदनामुक्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚गलित mfn. flowed away, drained off, dried up, MBh.; Mṛcch.; Prab.
melted away, dissolved, Kathās.; Gīt.
fallen down or out, slipped out of (abl.), MBh.; Kāv.; Pañcat.
slackened, untied (see -नीवि)
dishevelled (see -केश)
passed away, disappeared, vanished, Bhartṛ.; Kathās.
come forth, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (957,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विगलित p. p. 1 Trickled, oozed. --2 Disappeared, gone away. --3 Fallen or dropped down. --4 Melted away, dissolved. --5 Dispersed. --6 Slackened. untied. --7 Loose, dishevelled, disordered (as hair).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0968-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विगलितः, त्रि, (विशेषेण गलितः ।) स्खलितः । यथा, गीतगोविन्दे ५ सर्गः । “विगलितवसनं परिहृतरसनं घटय जघनमपिधानम् । किशलयशयने पङ्कजनयने निधिमिव हर्षनिधानम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-376-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विगलितविगलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विगलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विगलित 📚 ➤ बूंद बूंद चूआ हुआ, मन्द मन्द निःसृत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विगलित 📚जो गिर गया हो । अधःपतित🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विगलित = वि + गलित तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विगलित: वि + गल् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬