🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:12:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विघात

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विघात

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विघात

अर्थ: विनाश, हटाना, दूर करना

व्युत्पत्ति: वि + हन् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विघात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. घात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + हन् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विघात (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविघातःविघातौविघाताः
द्वितीयाविघातम्विघातौविघातान्
तृतीयाविघातेनविघाताभ्याम्विघातैः
चतुर्थीविघातायविघाताभ्याम्विघातेभ्यः
पञ्चमीविघातात् / विघाताद्विघाताभ्याम्विघातेभ्यः
षष्ठीविघातस्यविघातयोःविघातानाम्
सप्तमीविघातेविघातयोःविघातेषु
सम्बोधनहे विघातहे विघातौहे विघाताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विघात
विघात
vighāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विघात संज्ञा पुं॰
१. आघात । प्रहार । चोट ।
२. टुकड़े टुकड़े करना । तोड़ना फोड़ना ।
३. नाश ।
४. बाधा । विघ्न । रोक ।
५. सफल न होना । विफलता ।
६. हत्या । वध (को॰) ।
७. परित्याग करना । छोड़ना (को॰) ।
८. ब्याकुलता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-घात m. a stroke, blow with (comp.), VarBṛS.
breaking off or in pieces, ib.
driving back, warding off, MBh.; R.
destruction, ruin, Kāv.; Var.; Pañcat.
removal, prohibition, prevention, interruption, impediment, obstacle, MBh.; Kāv. &c.
failure, want of success, Jātakam.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (957,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विघातः 1 Destruction, removing, warding off; क्रियादवानां मघवा विघातं Ki. 3. 52. --2 Killing, slaying. --3 An obstacle, impediment, interruption; opposition, prevention; क्रियाविघाताय कथं प्रवर्तसे R. 3. 44; अध्वरविघातशांतये 11. 1. --4 A blow, stroke. --5 Abandoning, leaving. [] --Comp. --सिद्धिः f. the removal of obstacles.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0969-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विघात पु० वि + हन--क्त । १ व्याघाते २ आघाते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4896,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विघातः, पुं, (विशेषेण हननमिति । वि + हन + घञ् ।) व्याघातः । यथा, अमरे । “वृष्टिर्वर्षं तद्बिघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ॥” आघातः । (यथा, महाभारते । “चक्रे शरविघातञ्च क्रीडन्निव पितामहः ॥” विनाशः । यथा महाभारते । १ । २९ । १३ । “क्षुत्पिपासाविघातार्थं भक्ष्यमाख्यातु मे भवान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-377-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विघातविघात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: घात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + हन् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विघात 📚 ➤ विनाश, हटाना, दूर करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विघात 📚आघात । प्रहार । चोट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विघात = वि + घात तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विघात: वि + हन् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें