🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:34:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विदग्ध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विदग्ध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विदग्ध

अर्थ: जला हुआ, आग से भस्म हुआ

व्युत्पत्ति: वि + दह् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विदग्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विदग्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विदग्ध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविदग्धःविदग्धौविदग्धाः
द्वितीयाविदग्धम्विदग्धौविदग्धान्
तृतीयाविदग्धेनविदग्धाभ्याम्विदग्धैः
चतुर्थीविदग्धायविदग्धाभ्याम्विदग्धेभ्यः
पञ्चमीविदग्धात् / विदग्धाद्विदग्धाभ्याम्विदग्धेभ्यः
षष्ठीविदग्धस्यविदग्धयोःविदग्धानाम्
सप्तमीविदग्धेविदग्धयोःविदग्धेषु
सम्बोधनहे विदग्धहे विदग्धौहे विदग्धाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विदग्ध
विदग्ध
vidagdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदग्ध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रसिक पुरुष । रसज्ञ । नागर ।
२. पंडित विद्वान् ।
३. चतुर । चालाक । होशियार । कलाभिज्ञ ।
४. रूसा नामक घास ।
विदग्ध २ वि॰
१. जला हुआ । दग्ध ।
२. जिसका पाक हुआ हो । पका या पचा हुआ (को॰) ।
३. नष्ट । सड़ा गला (को॰) ।
४. जो जला या पचा न हो (को॰) ।
५. सुंदर (को॰) ।
६. भद्रतापूर्ण । जैसे, पोशाक ।
७. परिपक्व । जैसे, गुल्म (को॰) ।
८. पिंग । पीला (को॰) । यौ॰—विदग्ध अजीर्ण = दे॰ विदग्धाजीर्ण । विदग्ध वरिवृद्धता = पेट में अम्ल का घुमड़ना और पेट का फूलना । विदग्ध परिषद् = रसिकों या विदग्ध व्यक्तियों की सभा । विदग्धवचन = वाक्चतुर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—दग्ध mfn. (for 2. See वि-√ दह्) undigested, W.
वि-दग्ध See वि-√ दह् below.
2. वि-दग्ध mfn. burnt up, consumed, ŚBr.; Kauś.
inflamed, Suśr.
cooked by internal heat as by the fire of digestion, digested, ib.
decomposed, corrupted, spoiled, turned sour, ib.
mature (as a tumour), Bhpr.
tawny or reddish brown (like impure blood), L.
clever, shrewd, knowing, sharp, crafty, sly, artful, intriguing, MBh.; Kāv. &c.
वि-दग्ध m. tawny (the colour), L.
a clever man, scholar, Paṇḍit, W.
a libertine, intriguer, ib.
N. of a teacher of the Vājasaneyins, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदग्ध p. p. 1 Burnt up, consumed by fire. --2 Cooked. --3 Digested. --4 Destroyed, decomposed. --5 Clever, shrewd, sharp, subtle; Pt. 1. 164; U. 4. 21. --6 Crafty, artful, intriguing. --7 Unburnt or ill-digested. --8 Lovely, charming. --9 Respectable (as dress &c.). --ग्धः 1 A wise or learned man, scholar. --2 A libertine. --ग्धा A shrewd and clever woman, an artful woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0974-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदग्ध त्रि० वि + दह--क्त । १ नागरे त्रिका० २ निपुणे राजनि० ३ पण्डिते च शब्दच० । ४ नायिकाभेदे स्त्री रसगञ्जरी । परकीयशब्दे ४२३३ पृ० दृश्यम् । ५ विशेषेण दग्धे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदग्धः, त्रि, (वि + दह + क्तः ।) नागरः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा देवीभागवते । ९ । “विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान् भवेत् ॥”) निपुणः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा आर्य्या- सप्तशत्याम् । ५०६ । “लिप्तं न मुखं नाङ्गं न पक्षती चरणाः परा- गेण । अस्पृशतेव नलिन्या विदग्धमधुपेन मधु पीतम् ॥”) पण्डितः । इति शब्दरत्नावली ॥ (विशेषेण दग्धः । यथा, सुश्रुते । ४ । १ । “शोफयोरुपनाहन्तु कुर्य्यादामविदग्धयोः । अविदग्धः शमं याति विदग्धः पाकमेति च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-386-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विदग्ध" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विदग्धविदग्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विदग्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विदग्ध 📚 ➤ जला हुआ, आग से भस्म हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विदग्ध 📚रसिक पुरुष । रसज्ञ । नागर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विदग्ध = वि + दग्ध तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विदग्ध: वि + दह् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬