🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:09:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विदथम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विदथम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विदथम्

अर्थ: विद्वान् पुरुष, विद्याव्यसनी

व्युत्पत्ति: विद् + कथच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विदथ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. विदथ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. विदथ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विदथ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविदथःविदथौविदथाः
द्वितीयाविदथम्विदथौविदथान्
तृतीयाविदथेनविदथाभ्याम्विदथैः
चतुर्थीविदथायविदथाभ्याम्विदथेभ्यः
पञ्चमीविदथात् / विदथाद्विदथाभ्याम्विदथेभ्यः
षष्ठीविदथस्यविदथयोःविदथानाम्
सप्तमीविदथेविदथयोःविदथेषु
सम्बोधनहे विदथहे विदथौहे विदथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विदथ
विदथ
vidatha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. योगी ।
२. यज्ञ ।
३. वैदिक काल के एक राजा का नाम ।
४. विद्वान् । जानकार (को॰) ।
५. धार्मिक, सामरिक अथवा सामाजिक संघटन ।
६. मकान ।
७. ज्ञान । प्रज्ञा । बुद्धि । उ॰—ऋग्वेद में एक तीसरा शब्द विदथ भी अनेक बार आया है जिसका अर्थ कहीं तो धार्मिक, कहीं मकान, कहीं यज्ञ और कहीं बुद्धि इत्यादि है ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰ ७२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदथ n. knowledge, wisdom
(esp.) ‘knowledge given to others’ i.e. instruction, direction, order, arrangement, disposition, rule, command (also pl.), RV.; AV.; VS. (विदथम् आ-√ वद्, to impart knowledge, give instruction, rule, govern)
a meeting, assembly (either for deliberating or for the observance of festive or religious rites i.e.) council, community, association, congregation, ib. (also applied to partic. associations or communities of gods, which in RV. viii, 39, 1 &c. are opposed to those of men; in RV. ii, 27, 8; vi, 51, 2 &c. three associations of gods are mentioned)
a host, army, body of warriors (esp. applied to the Maruts), RV.
war, fight, ib.
m. a sage, scholar, L.
a saint, devotee, ascetic (= योगिन्), L.
= कृतिन्, L.
N. of a man, Sāy. on RV. v, 33, 9.
(accord. to some for विधाथ fr. √ विध्, and orig. = ‘homage, worship, sacrifice’; accord. to others also = ‘house, household, &c.’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (963,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदथः 1 A learned man, [] scholar. --2 An ascetic, a sage. --3 Ved. A sacrifice. --थं Ved. 1 Knowledge. --2 A sacrifice. --3 A battle (?)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0974-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदथ पु० विदाकथच् । १ योगिनि, २ कृतिनि च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदथः, पुं, (वेत्तीति । विद + “रुविदिभ्यां ङित् ।” उणा० ३ । ११६ । इति अथः । सच ङित् ।) योगी । कृती । इति मेदिनी । थे, २४ ॥ (यज्ञः । इति निघण्टुः । ३ । १७ । “विद ज्ञाने विद विचारणे विदॢलाभे विद सत्तायाम् । ‘रुदि- विदिभ्यां ङित् ।’ इति अथप्रत्ययः । ज्ञायते हि यज्ञः । लभते हि दक्षिणादिरत्र । विचार्य्यते हि विद्वद्भिः । भावयत्यनेन फलम् ॥” इति तत्र देवराजयज्वा ॥ * ॥ वेदितव्ये, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ३ । २७ । ७ । “होता देवो अमर्त्यः पुरस्तादेति मायया । विदथानि प्रचोदयन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-386-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विदथम्विदथ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विदथ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | विदथ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विदथम् 📚 ➤ विद्वान् पुरुष, विद्याव्यसनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विदथ 📚योगी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬