🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:12:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विदथ
vidatha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. योगी ।
२. यज्ञ ।
३. वैदिक काल के एक राजा का नाम ।
४. विद्वान् । जानकार (को॰) ।
५. धार्मिक, सामरिक अथवा सामाजिक संघटन ।
६. मकान ।
७. ज्ञान । प्रज्ञा । बुद्धि । उ॰—ऋग्वेद में एक तीसरा शब्द विदथ भी अनेक बार आया है जिसका अर्थ कहीं तो धार्मिक, कहीं मकान, कहीं यज्ञ और कहीं बुद्धि इत्यादि है ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰ ७२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदथ n. knowledge, wisdom
(esp.) ‘knowledge given to others’ i.e. instruction, direction, order, arrangement, disposition, rule, command (also pl.), RV.; AV.; VS. (विदथम् आ-√ वद्, to impart knowledge, give instruction, rule, govern)
a meeting, assembly (either for deliberating or for the observance of festive or religious rites i.e.) council, community, association, congregation, ib. (also applied to partic. associations or communities of gods, which in RV. viii, 39, 1 &c. are opposed to those of men; in RV. ii, 27, 8; vi, 51, 2 &c. three associations of gods are mentioned)
a host, army, body of warriors (esp. applied to the Maruts), RV.
war, fight, ib.
m. a sage, scholar, L.
a saint, devotee, ascetic (= योगिन्), L.
= कृतिन्, L.
N. of a man, Sāy. on RV. v, 33, 9.
(accord. to some for विधाथ fr. √ विध्, and orig. = ‘homage, worship, sacrifice’; accord. to others also = ‘house, household, &c.’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (963,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदथः 1 A learned man, [] scholar. --2 An ascetic, a sage. --3 Ved. A sacrifice. --थं Ved. 1 Knowledge. --2 A sacrifice. --3 A battle (?)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0974-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदथ पु० विदाकथच् । १ योगिनि, २ कृतिनि च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदथः, पुं, (वेत्तीति । विद + “रुविदिभ्यां ङित् ।” उणा० ३ । ११६ । इति अथः । सच ङित् ।) योगी । कृती । इति मेदिनी । थे, २४ ॥ (यज्ञः । इति निघण्टुः । ३ । १७ । “विद ज्ञाने विद विचारणे विदॢलाभे विद सत्तायाम् । ‘रुदि- विदिभ्यां ङित् ।’ इति अथप्रत्ययः । ज्ञायते हि यज्ञः । लभते हि दक्षिणादिरत्र । विचार्य्यते हि विद्वद्भिः । भावयत्यनेन फलम् ॥” इति तत्र देवराजयज्वा ॥ * ॥ वेदितव्ये, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ३ । २७ । ७ । “होता देवो अमर्त्यः पुरस्तादेति मायया । विदथानि प्रचोदयन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-386-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें