🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:13:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विदलन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विदलन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विदलन

अर्थ: कुम्भलाना, म्लान होना, चीरना, फाड़ना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: विशरणे विदारणे च

अंग्रेज़ी: to break,to split,to expand,to open,to cut,to decline, to wither, to tear, to fade

व्युत्पत्ति: दल् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दलन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + दल् + ल्युट्
  2. विदलन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दलन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादलनम्दलनेदलनानि
द्वितीयादलनम्दलनेदलनानि
तृतीयादलनेनदलनाभ्याम्दलनैः
चतुर्थीदलनायदलनाभ्याम्दलनेभ्यः
पञ्चमीदलनात् / दलनाद्दलनाभ्याम्दलनेभ्यः
षष्ठीदलनस्यदलनयोःदलनानाम्
सप्तमीदलनेदलनयोःदलनेषु
सम्बोधनहे दलनहे दलनेहे दलनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दल् (भ्वादिगण) · अर्थ: कुम्भलाना, म्लान होना, चीरना, फाड़ना (विशरणे विदारणे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदलतिदलतःदलन्ति
मध्यमदलसिदलथःदलथ
उत्तमदलामिदलावःदलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दलति · लिट्: ददाल · लुट्: दलिता · लृट्: दलिष्यति · लोट्: दलतात् · लङ्: अदलत् · विधिलिङ्: दलेत् · आशीर्लिङ्: दल्यात् · लुङ्: अदालीत् · लृङ्: अदलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दलन · ण्वुल्: दालकः · तृच्: दलिता · ण्यत्: दाल्यः · तव्य: दलितव्यः · अनीयर्: दलनीयः · क्त: दलितः · क्तवतु: दलितवान् · शतृ: दलन् · स्य-शतृ: दलिष्यन् · क्त्वा: दलित्वा · ल्यप्: प्रदल्य · तुमुन्: दलितुम् · णमुल्: दालम् · घञ्: दालः · क्तिन्: दल्ति · क्वसु: देलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दलन
दलन
dalana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दलन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ दलित]
१. पीसकर टुकड़े टुकड़े करने की क्रिया । चूर चूर करने का काम ।
२. विनाश । संहार ।
३. विदारण । उ॰—या विधि वियोग ब्रज बावरो भयो है सब, बाढत उदेग महा अंतर दलन कौ ।—घना- नंद॰, पृ॰ ५०३ ।
दलन २ वि॰ दलनेवाला । नष्ट करनेवाला । विनाशकारी । नाशक । उ॰—साहिं का ललन दिली दल का दलन अफजल का मलन शिवराज आया सरजा ।—भूषण ग्रं॰, पृ॰ ११९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दलन mf(ई)n. splitting, tearing asunder, dispelling, BhP. vii, 10, 59; Bhartṛ. iii, 47; Vidvanm.
दलन n. breaking (of the heart), Gīt. v, 2
destruction, Naiṣ. iv, 116; Kathās. lxxv, 62
causing to burst, splitting, Bhartṛ.; Kathās.; Rājat.; Gīt.
दलन cf. निर्-; मान्स-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (471,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दलनं [दल्-करणे ल्युट्] Bursting, breaking, cutting, dividing, crushing, grinding, splitting; मत्तेभकुंभदलने भुवि संति शूराः Bh. 1. 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दलन न० दल--करणे ल्युट् । १ दलनकारणे (डेला) २ लोष्ट्रे स्त्री० ङीप् रत्नावली । तथाभूतस्त्रियां स्त्री “प्रति पक्षपक्षदलनी” विद्वन्मनो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3476,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दलन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विदलनदलन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + दल् + ल्युट् 📚
अन्य सम्भावना: विदलन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विदलन 📚 ➤ कुम्भलाना, म्लान होना, चीरना, फाड़ना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: विशरणे विदारणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दलन 📚पीसकर टुकड़े टुकड़े करने की क्रिया । चूर चूर करने का काम🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विदलन: वि + दल् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें