🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:27:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विधा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विधा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विधा

अर्थ: ढंग, रीति, रूप

संस्कृत: वेतनम्, धनसम्पत्तिः, विधिः, भेदः · पर्याय: कर्मण्या, भृत्या, भृति, भर्मन्, वेतन

व्युत्पत्ति: वि + धा + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. विधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. विधा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. धा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + धे + अच्
  5. धा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + धे + अच्
  6. धा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + धे + अच्
  7. विधस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  8. विधा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विधा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविधाविधेविधाः
द्वितीयाविधाम्विधेविधाः
तृतीयाविधयाविधाभ्याम्विधाभिः
चतुर्थीविधायैविधाभ्याम्विधाभ्यः
पञ्चमीविधायाःविधाभ्याम्विधाभ्यः
षष्ठीविधायाःविधयोःविधानाम्
सप्तमीविधायाम्विधयोःविधासु
सम्बोधनहे विधेहे विधेहे विधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विधा
विधा
vidhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समृद्धि (3.2.10) समृद्धि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विधा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. माध्यम । रीति । रूप । ढंग ।
२. प्रकार । तरह । किस्म ।
३. हाथी घोड़े आदि का चारा ।
४. समृद्धि । संपन्नता ।
५. वेधन कर्म । छेदना ।
६. उच्चारण ।
७. पारिश्रमिक । मजदूरी ।
८. व्यवहार । आचरण । क्रिया । चेष्टा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-√ धा P. Ā. -दधाति, -धत्ते, to distribute, apportion, grant, bestow, RV. &c. &c. (with कामम्, to fulfil a wish); to furnish, supply, procure (with आत्मनः, ‘for one's self’), MBh.; to spread, diffuse, RV.; AV.; to put in order, arrange, dispose, prepare, make ready, RV.; AV.; Br.; Up.; to divide, parcel out, Śukas.; to ordain, direct, enjoin, settle, appoint, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.; to form, create, build, establish, found, ŚvetUp.; MBh. &c.; to perform, effect, produce, cause, occasion, make, do, Mn.; MBh. &c. (like √ कृ to be translated variously in connection with various nouns, e.g. with सिंहत्वम्, to change into a lion; with सचिव-ताम्, to assume the office of a minister; with वेषम्, to put on a garment; with वृत्तिम्, to secure a maintenance; with उपायम्, to devise a means; with मन्त्रम्, to hold a consultation; with राज्यम्, to carry on government, rule; with संधिम्, to conclude peace; with कलहम्, to pick up a quarrel ; with वैरम्, to declare war; with लज्जाम्, to display bashfulness; with कोलाहलम्, to raise a clamour; with चुम्बनं, to give a kiss); to make, render (with two acc.), Kāv.; Kathās. &c.; to contrive or manage that (यथा), MBh.; R.; to put or lay on or in, direct towards (loc.), MBh.; Kāv. &c. (with हृदये, to take to heart; with अग्रतः, or अधः, to place before or below); to send out, despatch (spies), Mn. vii, 184; to take trouble with (dat.), Kir. i, 3; to treat, deal with (acc.), R. ii, 38, 17 : Pass. -धीयते, to be distributed &c.; to be allotted or intended for (gen.), Mn. ix, 119; to be accounted, pass for (nom.), ib. iii, 118 : Caus. -धापयति, to cause to put, cause to be laid, R.; cause to put in order or arrange or fix, MW. : Desid. -धित्सति, ˚ते, to wish to distribute or bestow, BhP.; to wish to decide or determine or fix or establish, Śaṃk.; to wish to find out or devise (a means), BhP.; to wish to procure or acquire, MBh.; to wish to perform or accomplish anything, intend, purpose, MBh.; Hariv.; BhP.; to wish to make or render (two acc.), BhP.
वि-धा f. division, part, portion, ŚBr.; Śulbas. (often ifc. = ‘fold’; cf. एक-, बहु-विध &c.; also adv. in त्रि- and द्वि-विधा, q.v.)
form, manner, kind, sort, TS. &c. &c. (यया कया-चिद् विधया, in whatsoever way, anyhow; often ifc.; cf. अस्मद्-, एवं-, नाना-विध &c.)
fodder, Pat.
increase (= ऋद्धि), L.
wages, hire, L.
pronunciation, L.
= वेधन, L. (cf. 1. विध).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (967,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधा {c3c} U. 1 To do, make, bring about, effect, accomplish, perform, cause, produce, occasion; यथाक्रमं पुंसवनादिकाः क्रिया धृतेश्च धीरः सदृशीर्व्यधत्त सः R. 3. 10; तन्नो देवा विधेयासुः Bk. 19. 2; विधेयासुर्देवाः परमरमणीयां परिणतिं Māl. 6. 7; प्रायः शुभं च [] विदधात्यशुभं च जंतोः सर्वंकषा भगवती भवितव्यतैव 1. 23; ये द्वे कालं विधत्तः Ś. 1. 1 ‘cause, produce, or regulate time’; तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहं Bg. 7. 21; R. 2. 38, 3. 66, Ve. 1. 1, Ki. 1. 3, 16. 62, 18. 28; (these senses may be further modified according to the noun with which विधा is used; cf. कृ). --2 To lay down, ordain, prescribe, fix, settle, command, enjoin; प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते Ms. 2. 29, 3. 19; Y. 1. 72; शूद्रस्य तु सवर्णैव नान्या भार्या विधीयते Ms. 9. 157, 3. 118; पाणिनिश्च क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वे सत्यात्मनेपदं विदधाति J. N. V. --3 To make, form, shape, create, manufacture; तं वेधा विदधे नूनं सहाभूतसमाधिना R. 1. 29; अंगानि चंपकदलैः स विधाय नूनं कांते कथं घटितवानुपलेन चेतः Ś. Til. 3. --4 To appoint, depute (as a minister). --5 To put on, wear; Pt. 1. --6 To fix upon, direct towards (as mind &c.); योगे धैर्यसमाधिसिद्धिसुलभे बुद्धिं विधद्ध्वं बुधाः Bh. 3. 54, Bg. 2. 44. --7 To arrange, put in order. --8 To make ready, prepare. --9 To settle, fix, establish. --10 To give, grant; Ki. 14. 10. --11 To procure, furnish. --12 To place, put, lay.
विधा 1 Mode, manner, form. --2 Kind, sort. --3 Prosperity, affluence. --4 The food of elephants, horses &c. --5 Penetration. --6 Hire, wages. --7 Act, action.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0976-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधा, स्त्री, (विधानमिति । वि + धा + क्विप् ।) विधिः । प्रकारः । इत्यमरः ॥ (यथा, तैत्ति- रीयोपनिषदि । ३ । १० । १ । “तस्मात् यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नु- यात् ॥”) ऋद्धिः । गजान्नम् । वेतनम् । इति मेदिनी- शब्दरत्नावल्यौ ॥ कर्म्म । इति हेमचन्द्रः ॥ वेधनभ् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (आपः । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १४ । ७ । “सजूरृतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्वसुभिः ।” “विधाभिर्या त्वं सजूरसि विदधति सृजन्ति जग- दिति विधा आपस्ताभिः । आपो वै विधा अद्भिर्हीदं सर्व्वं विहितमितिश्रुतेः । अप एव ससर्जादौ इति स्मृतेश्च ।” इति तद्भाष्ये मही- धरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-396-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विधाविधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | विधा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विधा 📚 ➤ ढंग, रीति, रूप
संस्कृत: वेतनम्, धनसम्पत्तिः, विधिः, भेदः · पर्याय: कर्मण्या, भृत्या, भृति, भर्मन्, वेतन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विधा 📚माध्यम । रीति । रूप । ढंग🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विधा
समृद्धि (३.२.१०) — समृद्धि
वेतन (२.१०.३८) — कर्मण्या, भृत्या, भृति, भर्म, वेतन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विधा: वि + धा + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें