🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:44:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विपन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विपन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विपन

अर्थ: उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्यवहारे स्तुतौ च

अंग्रेज़ी: to deal, to transact, to do business, to barter, to praise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + पन् + अच्
  2. पन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + पन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापनःपनौपनाः
द्वितीयापनम्पनौपनान्
तृतीयापनेनपनाभ्याम्पनैः
चतुर्थीपनायपनाभ्याम्पनेभ्यः
पञ्चमीपनात् / पनाद्पनाभ्याम्पनेभ्यः
षष्ठीपनस्यपनयोःपनानाम्
सप्तमीपनेपनयोःपनेषु
सम्बोधनहे पनहे पनौहे पनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पन् (भ्वादिगण) · अर्थ: उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (व्यवहारे स्तुतौ च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपनायतिपनायतःपनायन्ति
मध्यमपनायसिपनायथःपनायथ
उत्तमपनायामिपनायावःपनायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पनायति · लिट्: पनायाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पेने · लुट्: पनायिता · लुट् (आत्मने.): पनिता · लृट्: पनायिष्यति · लृट् (आत्मने.): पनिष्यते · लोट्: पनायतात् · लङ्: अपनायत् · विधिलिङ्: पनायेत् · आशीर्लिङ्: पनाय्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पनिषीष्ट · लुङ्: अपनायीत् · लुङ् (आत्मने.): अपनिष्ट · लृङ्: अपनायिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपनिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पनन · ण्वुल्: पानकः · तृच्: पनिता · यत्: पनाय्यः · ण्यत्: पान्यः · तव्य: पनितव्यः · अनीयर्: पननीयः · क्त: पनितः · क्तवतु: पनितवान् · शतृ: पनायन् · स्य-शतृ: पनायिष्यन् · क्त्वा: पनित्वा · ल्यप्: प्रपन्य · तुमुन्: पनितुम् · णमुल्: पानम् · घञ्: पानः · क्तिन्: पान्ति · क्वसु: पेनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पन
पन
pana
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पण, या सं॰ प्रतिज्ञा, प्रा॰ पइण्णा] प्रतिज्ञा । संकल्प । अहद । उ॰—(क) पन बिदेह कर कहहि हम भुजा उठाइ बिसाल ।—मानस, १ । ३४८ । (ख) सनमुख दियो सुरंग उड़े पन पाहन आधे । निकसी खोलि किवारि रारि करिवै कौ राधे ।—ब्रज॰ ग्रं॰, पृ॰ ४० ।
पन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पर्वन् (= विशेष अवस्था)] आयु के चार भागों में से एक । उ॰—संत कहहिं अस नीति दसानन । चौथेपन जाइहिं नृप कानन ।—तुलसी (शब्द॰) । विशेष— साधारणतः लोग आयु के चार भाग अथवा अवस्थाएँ मानते हैं । पहली बाल्यवस्था, दूसरी युवावस्था, तीसरी प्रौढ़ावस्था, और चौथी वृद्धावस्था ।
पन ३ प्रत्य॰ हिं॰ जिसे नामवाचक या गुणवाचक संज्ञाओं में लगाकर भाववाचक संज्ञा बनते हैं । जैसे, लड़कपन, छिछोरापन ।
पन ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पान] 'पानी' शब्द का यौगिक पद प्रयुक्त रूप । जैसे, पनडब्बा, पनकुट्टी ।
पन ५ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पानी] 'पानी' शब्द का यौगिक पद प्रयुक्त रूप । जैसे, पनचक्की, पनडुब्बी ।
पन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शपथ । कसम ।
२. गाली । कुवाच्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पन स्तुतौ भ्वा० आत्म० सक० सेट स्वार्थे आय वा तत्र आत्म० । पनायते पनायति आर्द्धधातुके वा आय । अपनायीते अपनायिष्ट अपनिष्ट । पनायां--बमूय आस चक्रे पेने इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4230,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पन, ङ ईडे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं- सकं-सेट् ।) ईडः स्तुतिः । पनायति पनायते विष्णुं धीरः । आयान्तत्वादुभयपदमिति वोप- देवः । अरे तु आयस्याप्राप्तिपक्षे आत्मनेपद- मेव । ङ, अपनिष्ट पेने पनिता पनिषीष्ट पनि- ष्यते अपनिष्यत । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-045-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विपनपन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + पन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: पन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + पन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विपन 📚 ➤ उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्यवहारे स्तुतौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पन 📚प्रतिज्ञा । संकल्प । अहद🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विपन: वि + पन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें