🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:49:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विपाशय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विपाशय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विपाशय

अर्थ: बांधना, बेडी डालना, फांस लगाना

संस्कृत: बन्धने

अंग्रेज़ी: to lockup, to bind, to hang till death

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वि + पश् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. वि + पश् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पश् (चुरादिगण) · अर्थ: बांधना, बेडी डालना, फांस लगाना (बन्धने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपाशयतात् / पाशयताद् / पाशयतुपाशयताम्पाशयन्तु
मध्यमपाशय / पाशयतात् / पाशयताद्पाशयतम्पाशयत
उत्तमपाशयानिपाशयावपाशयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पाशयति · लट् (आत्मने.): पाशयते · लिट्: पाशयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पाशयाञ्चक्रे · लुट्: पाशयिता · लुट् (आत्मने.): पाशयिता · लृट्: पाशयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पाशयिष्यते · लोट्: पाशयतात् · लोट् (आत्मने.): पाशयताम् · लङ्: अपाशयत् · लङ् (आत्मने.): अपाशयत · विधिलिङ्: पाशयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पाशयेत · आशीर्लिङ्: पाश्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पाशयिषीष्ट · लुङ्: अपीपशत् · लुङ् (आत्मने.): अपीपशत · लृङ्: अपाशयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपाशयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पाशन · ण्वुल्: पाशकः · तृच्: पाशयिता · यत्: पाश्यः · तव्य: पाशयितव्यः · अनीयर्: पाशनीयः · क्त: पाशितः · क्तवतु: पाशितवान् · शतृ: पाशयन् · स्य-शतृ: पाशयिष्यन् · शानच्: पाशयमानः · क्त्वा: पाशयित्वा · ल्यप्: प्रपाश्य · तुमुन्: पाशयितुम् · णमुल्: पाशम् · क्तिन्: पाष्टि · क्वसु: पाशयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पश्
पश्
paś
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पश् only Pres. P. Ā. पश्यति, ˚ते (cf. √ दृश् and Pāṇ. vii, 3, 78), to see (with न ‘to be blind’), behold, look at, observe, perceive, notice, RV. &c. &c.; to be a spectator, look on (esp. p., e.g. तस्य पश्यतः, while he looks on, before his eyes, Mn.; पश्यन्ती तिष्ठति, she stands and looks on Śak.); to see a person (either ‘visit’ or ‘receive as a visitor’), MBh.; R. &c.; to live to see, experience, partake of, undergo, incur, Mn.; MBh. &c.; to learn, find out, ib.; to regard or consider as, take for (acc. with acc. or adv. in वत्), ib.; to see with the spiritual eye, compose, invent (hymns, rites &c.), RV.; Br.; ŚāṅkhŚr.; (also with साधु) to have insight or discernment, Mn.; MBh. &c.; to consider, think over, examine, ib.; to foresee, ib.; (पश्यामि, ‘I see or l am convinced’, and पश्य, ˚श्यत, ‘see, behold, look here!’ often employed parenthetically or interjectionally, MBh.; Kāv. &c.) [Orig. identical with √ स्पश्, q.v.]
2. पश् f. (only instr. pl. पड्भिस्), sight or eye, RV. iv, 2, 12.
3. पश् cl. 10. P. पाशयति, to fasten, bind, Dhātup. xxxiii, 45.
पश् [cf. पष् and पस्; Zd. pas; Lat. pac-iscor, pax; Goth. fahan; Angl.Sax. fôn.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (611,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विपाशयवि + पश् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वि + पश् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विपाशय 📚 ➤ बांधना, बेडी डालना, फांस लगाना
संस्कृत: बन्धने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पश् 📚only Pres. P. Ā. पश्यति, ˚ते (cf. √ दृश् and Pāṇ. vii, 3, 78), to see…🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें