🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:35:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विभास्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विभाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विभाः

अर्थ: प्रकाश, आभा

व्युत्पत्ति: वि + भा + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विभा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. विभा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. विभा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विभा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविभाविभेविभाः
द्वितीयाविभाम्विभेविभाः
तृतीयाविभयाविभाभ्याम्विभाभिः
चतुर्थीविभायैविभाभ्याम्विभाभ्यः
पञ्चमीविभायाःविभाभ्याम्विभाभ्यः
षष्ठीविभायाःविभयोःविभानाम्
सप्तमीविभायाम्विभयोःविभासु
सम्बोधनहे विभेहे विभेहे विभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विभा
विभा
vibhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रभा । कांति । चमक ।
२. किरण । रश्मि ।
३. शोभा । सुंदरता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि-√ भा P. -भाति, to shine or gleam forth, come to light, become visible, appear, RV. &c. &c.; to shine upon, illumine, RV.; AV.; MBh.; to procure light i.e. to kindle (fire dat.), RV. i, 71, 6; to shine brightly, glitter, be resplendent or beautiful, strike or catch the eye, excel by (instr.), RV. &c. &c.; to strike the ear, be heard (as sound), MBh.; to seem or appear as, look like (nom. with or without इव, or adv. in -वत्), RV.; &c.
2. वि-भा mfn. shining, bright, RV.; ŚāṅkhŚr.
वि-भा f. light, lustre, splendour, beauty, Śiś.; Sāh.
N. of the city of Soma, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (977,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विभा {c2c} P. 1 To shine; पयसा कमलेन विभाति सरः; Bh. 2. 71. --2 To seem, appear. --3 To become visible, come to light.
विभा 1 Light, lustre. --2 A ray of light. --3 Beauty; splendour. --Comp. --करः {1} the sun; बत बत लसत्तेजःपुंजो विभाति विभाकरः K. P. 10. {2} the arka plant. {3} the moon. {4} fire. --वसुः {1} the sun. {2} fire; रचयिष्यामि तनुं विभावसौ Ku. 4. 34; R. 3. 37, 10. 82; Bg. 7. 9. {3} the moon. {4} a kind of necklace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0984-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभा स्त्री वि + भा--अचा १ किरणे हेमच० २ शोमायां ३ प्रकाशे च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4913,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभा, स्त्री, (वि + भा + क्विप् ।) किरणः । इति हेमचन्द्रः ॥ प्रकाशः । शोभा । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ६६७ । “कमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेव तनुः । धरणीव धृतिर्धृतिरिव धरणी सततं विभाति वत यस्य तव ॥” प्रकाशके, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १० । ५५ । ४ । [] “यदुष औच्छः प्रथमा विभानाम् ॥” “विभानां विभासकानां ग्रहनक्षत्रादीनाम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-411-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विभाःविभा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: विभा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | विभा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विभाः 📚 ➤ प्रकाश, आभा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विभा 📚प्रभा । कांति । चमक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विभाः: वि + भा + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें