🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:33:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विभेदन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विभेदन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विभेदन

अर्थ: चीरना, तोडना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: विदारणे

अंग्रेज़ी: to cut, to break, to divide

व्युत्पत्ति: भिद्+णिच्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भेदन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + भिद् + ल्युट्
  2. विभेदन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. विभेदन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भेदन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभेदनम्भेदनेभेदनानि
द्वितीयाभेदनम्भेदनेभेदनानि
तृतीयाभेदनेनभेदनाभ्याम्भेदनैः
चतुर्थीभेदनायभेदनाभ्याम्भेदनेभ्यः
पञ्चमीभेदनात् / भेदनाद्भेदनाभ्याम्भेदनेभ्यः
षष्ठीभेदनस्यभेदनयोःभेदनानाम्
सप्तमीभेदनेभेदनयोःभेदनेषु
सम्बोधनहे भेदनहे भेदनेहे भेदनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भिद् (रुधादिगण) · अर्थ: चीरना, तोडना (विदारणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभिनत्तिभिन्तः / भिन्त्तःभिन्दन्ति
मध्यमभिनत्सिभिन्त्थः / भिन्थःभिन्त्थ / भिन्थ
उत्तमभिनद्मिभिन्द्वःभिन्द्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भिनत्ति · लट् (आत्मने.): भिन्ते · लिट्: बिभेद · लिट् (आत्मने.): बिभिदे · लुट्: भेत्ता · लुट् (आत्मने.): भेत्ता · लृट्: भेत्स्यति · लृट् (आत्मने.): भेत्स्यते · लोट्: भिनत्तु · लोट् (आत्मने.): भिन्ताम् · लङ्: अभिनत् · लङ् (आत्मने.): अभिन्त · विधिलिङ्: भिन्द्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): भिन्दीत · आशीर्लिङ्: भिद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भित्सीष्ट · लुङ्: अभिदत् · लुङ् (आत्मने.): अभित्त · लृङ्: अभेत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभेत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भेदन · ण्वुल्: भेदकः · तृच्: भेत्ता · ण्यत्: भेद्यः · तव्य: भेत्तव्यः · अनीयर्: भेदनीयः · क्त: भिन्नः · क्तवतु: भिन्नवान् · शतृ: भिन्दन् · स्य-शतृ: भेत्स्यन् · शानच्: भिन्दानः · क्त्वा: भित्त्वा · ल्यप्: प्रभिद्य · तुमुन्: भेत्तुम् · णमुल्: भेदम् · घञ्: भेदः · क्तिन्: भित्ति · क्वसु: बिभिद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भेदन
भेदन
bhedana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भेदन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ भेदनीय, मेद्य]
१. भेदने की क्रिया । छेदना । वेधना । विदीर्ण करना ।
२. अमलबेत ।
३. हींग ।
४. सुअर ।
५. चीरना ।
भेदन २ वि॰
१. भेदनेवाला । छेदनेवाला ।
२. दस्त लानेवाला । रेचक । दस्तावर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भे˚दन &c. See p. 766.
भेदन mfn. breaking, cleaving, splitting, rending, piercing, dividing, separating, MBh.; R. &c.
(ifc.) causing to flow, giving free course (to a river), Pañcar.
causing pain in the joints or limbs, Suśr.
loosening (the faeces), cathartic, purgative, ŚārṅgS.
destroying, dissolving, relieving (cf. हृदय-ग्रन्थि-भ्˚)
भेदन m. a hog, L.
Rumex Vesicarius, L.
भेदन n. the act of breaking, cleaving &c., MBh.; R. &c.
bursting, parting asunder, breach, fracture, KātyŚr.; Suśr.; Prāyaśc.
the passing (through an asterism), VarBṛS.
disclosure, betrayal (of a secret), Kathās.
embroilment, disunion, discord, MBh.; Kām.; Rājat.
discrimination, W.
a purgative, Suśr.
Asa Foetida, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (757,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भेदन a. [भिद्-णिच् ल्यु ल्युट् वा] 1 Breaking, dividing &c. --2 Loosening (as the feces), purgative. --नं 1 Splitting, breaking, rending. --2 Dividing, separating. --3 Distinguishing. --4 Sowing dissensions, creating discord. --5 Dissolving, loosening. --6 Disclosing, betraying. --7 Disunion, discord. --8 Asa Fœtida. --9 (In astr.) Passing through a constellation. --नः A hog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भेदन त्रि० भेदयति भिद--णिच्--ल्यु । १ विरेचने २ विशेषणे च ३ हिङ्गौ न० ४ शूकरे ५ अम्लवेतसे च पु० राजनि० । भिद- भावे ल्युट् । ६ विदारणे ७ द्वैधीकरणे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4701,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भेदनं, क्ली, (भिद्यतेऽनेनेति भिद् + ल्युट् ।) हिङ्गु । इति राजनिर्घण्टः ॥ विदारणम् । इति भिदधातोर्भावेऽनट् प्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (भेदकारके, त्रि ॥ यथा, भागवते । ३ । २६ । २ । “यदाहुर्वर्णये तत् ते हृदयग्रन्थिभेदनम् । “अहङ्कारनिवर्त्तकमिति स्वामिव्याख्यानम् ॥” विरेचनकारके च । यथा च सुश्रुते । १ । १८८ । १४ ॥ सर्व्वं पित्तकरं मद्यमम्लं दीपनरोचनम् । भेदनं कफवातघ्नं हृद्यं वस्तिविशोधनम् ॥”)
भेदनः, पुं, (“भिद्यतेऽनेनेति ।” भिद + ल्युट् ।) अम्लवेतसः ॥ (भिनत्ति भूमिमिति । ल्युः ॥ शूकरः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-542-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भेदन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विभेदनभेदन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + भिद् + ल्युट् 📚
अन्य सम्भावना: विभेदन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | विभेदन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विभेदन 📚 ➤ चीरना, तोडना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: विदारणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भेदन 📚भेदने की क्रिया । छेदना । वेधना । विदीर्ण करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विभेदन: वि + भिद् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬