🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:46:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विलग्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विलग्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विलग्न

अर्थ: चिपटा हुआ, चिपका हुआ, अवलंबित, बंधा हुआ

व्युत्पत्ति: वि + लस्ज् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विलग्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विलग्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विलग्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविलग्नःविलग्नौविलग्नाः
द्वितीयाविलग्नम्विलग्नौविलग्नान्
तृतीयाविलग्नेनविलग्नाभ्याम्विलग्नैः
चतुर्थीविलग्नायविलग्नाभ्याम्विलग्नेभ्यः
पञ्चमीविलग्नात् / विलग्नाद्विलग्नाभ्याम्विलग्नेभ्यः
षष्ठीविलग्नस्यविलग्नयोःविलग्नानाम्
सप्तमीविलग्नेविलग्नयोःविलग्नेषु
सम्बोधनहे विलग्नहे विलग्नौहे विलग्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विलग्न
विलग्न
vilagna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विलग्न १ वि॰ [सं॰]
१. विशेष रूप से लगा या जुड़ा हुआ ।
२. आदधृत ।
३. लटकता हुआ ।
४. पिंजरे में बंद ।
५. पतला । कोमल ।
६. व्यतीत (को॰) ।
७. संलग्न । स्थिर (को॰) ।
विलग्न २ संज्ञा पुं॰
१. जन्मकुंडली । जन्मपत्री ।
२. राशी का उदय ।
३. कटि । कमर ।
४. नितंब [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚लग्न mfn. clung or fastened or attached to, resting or hanging on, connected with (loc. or comp.), MBh.; Kāv. &c. (तीरविलग्न come ashore, landed, Kathās.) pendulous, flaccid (as breasts), R.
hanging in a cage, caged (as a bird), ib.
gone by, passed away, Pañcat.
thin, slender, MBh.; Kum.
वि-˚लग्न m. or n. the waist, middle (as connecting the upper and lower parts of the body), L.
वि-˚लग्न n. the rising of constellations, a horoscope &c. (= लग्न), Var.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (984,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विलग्न a. 1 Clinging or sticking to, resting on, fastened on; आकुटिलपक्ष्मविलग्नं Ś. 7. 25; Śi. 9. 20. --2 Cast, fixed, directed; Ku. 7. 50 --3 Gone by, elapsed (as time). --4 Thin, slender, delicate; मध्येन सा वेदिविलग्नमध्या Ku. 1. 39; V. 4. 37. --ग्नं 1 The waist. --2 The hips. --3 The rising of constellations.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0990-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलग्न त्रि० विशेषेण लग्नं लवज--क्त तस्य नः जस्य गः । १ संलग्ने मेदि० । “मध्येन सा वेदि विलग्नमध्या” कुमा० २ मध्यभागे हेमच० । ३ कटौ अमरः । ४ उदितमेषादि राशौ च न० “गोचरे वा विलग्ने वा” इति ज्योतिषम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4920,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलग्नं, क्ली, (विशेषेण लग्नम् ।) मध्यः । यथा, -- “मध्योऽवलग्नं विलग्नं मध्यमोऽथ कटः कटिः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ जन्मलग्नम् । यथा, -- “गोचरे वा विलग्ने वा ये ग्रहा रिष्टसूचकाः । पूजयेत्तान् प्रयत्नेन पूजिताः स्युः शुभावहाः ॥ गोचरे स्वराश्यपेक्षया यदा कदापि । विलग्ने जन्मलग्ने । इति संस्कारतत्त्वम् ॥ मेषादिलग्न- मात्रम् । यथा, -- “शुभग्रहार्कवारे च मृदुक्षिप्रध्रुवेषु च । शुभराशिविलग्ने च शुभं शान्तिकपौष्टिकम् ॥” इति दीपिका ॥ संलग्ने, त्रि । यथा, -- “विलग्नं न स्त्रियां मन्ये त्रिषु स्याल्लग्नमात्रके ॥” इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-422-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विलग्नविलग्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विलग्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विलग्न 📚 ➤ चिपटा हुआ, चिपका हुआ, अवलंबित, बंधा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विलग्न 📚विशेष रूप से लगा या जुड़ा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विलग्न = वि + लग्न तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विलग्न: वि + लस्ज् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬