🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:59:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विवतन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विवत+न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विवत

अर्थ: अनेक अर्थों में प्रयुक्त (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: अनेकार्थत्वे

अंग्रेज़ी: various meanings

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + वन् + क्त
  2. वत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + वन् + क्त
  3. विवता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: विव + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावतःवतौवताः
द्वितीयावतम्वतौवतान्
तृतीयावतेनवताभ्याम्वतैः
चतुर्थीवतायवताभ्याम्वतेभ्यः
पञ्चमीवतात् / वताद्वताभ्याम्वतेभ्यः
षष्ठीवतस्यवतयोःवतानाम्
सप्तमीवतेवतयोःवतेषु
सम्बोधनहे वतहे वतौहे वताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वन् (भ्वादिगण) · अर्थ: अनेक अर्थों में प्रयुक्त (अनेकार्थत्वे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवनतिवनतःवनन्ति
मध्यमवनसिवनथःवनथ
उत्तमवनामिवनावःवनामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वनति · लिट्: ववान · लुट्: वनिता · लृट्: वनिष्यति · लोट्: वनतात् · लङ्: अवनत् · विधिलिङ्: वनेत् · आशीर्लिङ्: वन्यात् · लुङ्: अवनीत् · लृङ्: अवनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वनन · ण्वुल्: वानकः · तृच्: वनिता · ण्यत्: वान्यः · तव्य: वनितव्यः · अनीयर्: वननीयः · क्त: वतः · क्तवतु: वतवान् · शतृ: वनन् · स्य-शतृ: वनिष्यन् · क्त्वा: वत्वा · ल्यप्: प्रवत्य · तुमुन्: वनितुम् · णमुल्: वानम् · घञ्: वानः · क्तिन्: वति · क्वसु: ववन्वान्

न

अर्थ: निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक, लोट् लकार में प्रतिषेधात्मक न होकर, आज्ञा, प्रार्थना या कामना के लिए प्रयुक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वत
वत
vata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खेद ।
२. अनुकंपा ।
३. संतोष ।
४. विस्मय ।
५. आमंत्रण ।
वत २ अव्य॰ [सं॰] शब्दों एवं विचारों पर जोर देने के लिये प्रयुक्त शब्द । विशेष दे॰ बत । विशेष—हिंदी में इसका प्रयोग नहीं मिलता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत See 1. बत.
वत mfn. uttered, sounded, spoken, W.
asked, begged, ib.
killed, hurt, MW.
वत (ind.) See बत.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (915,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वत See बत.
वत a. 1 Sounded, spoken, uttered --2 Asked, begged. --3 Hurt, killed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0940-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत अव्य० वन--क्त । १ खेदे २ अनुकम्पायाम् ३ हर्षे ४ वि- स्मये ५ आमन्त्रणे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4844,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वत, व्य, खेदः । अनुकम्पा । (यथा, शकु- न्तलायाम् । प्रथमाङ्के । “क्व वत हरिणकानां जीवितञ्चातिलोलं क्व च निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते ॥”) सन्तोषः । विस्मयः । आमन्त्रणम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २४३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-256-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विवतवत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + वन् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: वत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + वन् + क्त | विवता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: विव + तल् (भाववाचक)
नअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विवत 📚 ➤ अनेक अर्थों में प्रयुक्त (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: अनेकार्थत्वे

न 📚 ➤ निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक, लोट् लकार में प्रतिषेधात्मक न होकर, आज्ञा, प्रार्थना या कामना के लिए प्रयुक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वत 📚खेद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विवत: वि + वन् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें