🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:34:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विवर्ण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विवर्ण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विवर्ण

अर्थ: बिनारंग का, निष्प्रभ, पाण्डु, फीका

संस्कृत: नीचः · पर्याय: पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन

व्युत्पत्ति: विगतः वर्णो यस्य-प्रा.व

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विवर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विवर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विवर्ण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविवर्णःविवर्णौविवर्णाः
द्वितीयाविवर्णम्विवर्णौविवर्णान्
तृतीयाविवर्णेनविवर्णाभ्याम्विवर्णैः
चतुर्थीविवर्णायविवर्णाभ्याम्विवर्णेभ्यः
पञ्चमीविवर्णात् / विवर्णाद्विवर्णाभ्याम्विवर्णेभ्यः
षष्ठीविवर्णस्यविवर्णयोःविवर्णानाम्
सप्तमीविवर्णेविवर्णयोःविवर्णेषु
सम्बोधनहे विवर्णहे विवर्णौहे विवर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विवर्ण
विवर्ण
vivarṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवर्ण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साहित्य में एक भाव का नाम, जिसमें भय, मोह, क्रोध, लज्जा आदि के कारण नायक या नायिका के मुख की रंग बदल जाता है ।
२. वह जो जातिबहिष्कृत हो (को॰) ।
३. अवर जाति का व्यक्ति (को॰) ।
४. खराब रंगवाला ।
विवर्ण २ वि॰ [सं॰]
१. नीच । कमीना ।
२. नीच जाति का ।
३. नीच पेशा या व्यवसाय करनेवाला ।
४. कुजाति ।
५. जिसका रंग खराब हो गया हो । उ॰— उल्का वज्र व धूमादि से हत विवर्ण ज्योतिहीन होने पर । बृहत्संहिता, पृ॰ ८२ ।
६. रंग बदलनेवाला ।
७. बदरंग । बुरे रंग का ।
८. जिसके चेहरे का रंग उतरा हो । कांतिहीन ।
९. अज्ञानी । मूढ़ । निरक्षर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—वर्ण mf(आ)n. colourless, bad-coloured, pale, wan, MBh.; Hariv.; R. &c.
low, vile, W.
belonging to a mixed caste, VarBṛS.; MārkP.
unlettered, stupid, L.
वि—वर्ण m. a man of low caste or of degrading occupation, an out-caste, W.
वि-वर्ण &c. See p. 952, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (952,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवर्ण a. 1 Colourless, pale, wan, pallid; नरेंद्रमार्गट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः R. 6. 67. --2 Discoloured, deprived of water (as a gem.); विवर्णमणीकृतं (कनकवलयं) Ś. 3. 13. --3 Low, vile. --4 Ignorant, stupid, unlettered. --र्णः An outcast, a man belonging to low caste.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0992-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवर्ण त्रि० विरुद्धो वर्णोऽस्य । १ अधमे २ नीचे च अमरः ३ मलिने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवर्णः, पुं, (विरुद्धो वर्णः ।) नीचः । इत्य- मरः । २ । १० । १६ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ४१ । १० । “भैक्षचर्य्यव विवर्णेषु जघन्या वृत्तिरिष्यते ॥” त्रि, विकृतो वर्णो यस्य ।) मलिनः ॥ (यथा, रामायणे । २ । २६ । ८ । “विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् । आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-426-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विवर्ण" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विवर्णविवर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विवर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विवर्ण 📚 ➤ बिनारंग का, निष्प्रभ, पाण्डु, फीका
संस्कृत: नीचः · पर्याय: पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विवर्ण 📚साहित्य में एक भाव का नाम, जिसमें भय, मोह, क्रोध, लज्जा आदि के कारण ना…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विवर्ण
नीच/साधारण व्यक्ति (२.१०.१६) — पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म, क्षुल्लक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विवर्ण = वि + वर्ण तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬