🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:24:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विवृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विवृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विवृत

अर्थ: प्रदर्शित, प्रकटीकृत, अभिव्यक्त

व्युत्पत्ति: वि + वृ + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विवृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विवृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. वृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + वृ + क्त
  4. वृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + वृ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विवृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविवृतःविवृतौविवृताः
द्वितीयाविवृतम्विवृतौविवृतान्
तृतीयाविवृतेनविवृताभ्याम्विवृतैः
चतुर्थीविवृतायविवृताभ्याम्विवृतेभ्यः
पञ्चमीविवृतात् / विवृताद्विवृताभ्याम्विवृतेभ्यः
षष्ठीविवृतस्यविवृतयोःविवृतानाम्
सप्तमीविवृतेविवृतयोःविवृतेषु
सम्बोधनहे विवृतहे विवृतौहे विवृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विवृत
विवृत
vivṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवृत १ वि॰ [सं॰]
१. विस्तृत । फैला या फैलाया हुआ ।
२. खुला हुआ । अनावृत ।
३. नग्न ।
४. तृण, तरु से विहीन (को॰) ।
५. प्रदर्शित । प्रकटीकृत । अभिव्यक्त (को॰) ।
६. जिसकी व्याख्या या टीका की गई हो । व्याख्यात (को॰) ।
७. स्पष्ट । प्रत्यक्ष (को॰) ।
८. उद्धोषित । घोषित (को॰) ।
विवृत २ संज्ञा पुं॰
१. व्याकरण और भाषाविज्ञान के अनुसार कतिपय़ ध्वनियों के उच्चारण करने का एक प्रयत्न ।
२. प्रदर्शित या व्यक्त करने की क्रिया । प्रकाशन (को॰) ।
३. खुली जमीन । अनावृत भूमि । परती जमीन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-वृत mfn. uncovered, unconcealed, exposed, naked, bare, MBh.; Kāv. &c.
unhurt, woundless, MBh. iv, 2027
unclosed, open, ĀśvGṛ.; Up.; Prāt.; MBh. &c. (also applied to the organs in speaking and to the articulation of partic. sounds, = विवृत-प्रयत्नोपेत, Śaṃk. on ChUp. ii, 22, 5; superl. -तम, APrāt.)
extensive, large, wide, W.
(also वी-वृत) unfolded, exposed, revealed, explained, divulged, public, manifest, evident, known, MBh.; VarBṛS. &c.
opened i.e. presented, offered (as an opportunity), BhP.
वि-वृत n. the bare ground, MBh.; Hariv.
publicity (loc. ‘in public’ or ‘straight out’), MBh. iv, 34, 4
(in gram.) open articulation, approach of the tongue towards the organ of speech but without contact
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (988,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवृत p. p. 1 Displayed, manifested, expressed. --2 Evident, clear, open. --3 Uncovered, exposed, laid bare. --4 Opened, unclosed; bare, open. --5 Proclaimed. --6 Expounded, explained, commented upon. --7 Expanded, spread out. --8 Extensive, large, spacious. --9 Bare, barren (as [] ground). --तं Open articulation. --तं ind. Openly. --Comp. --अक्ष a. large-eyed. --(क्षः) a cock. --द्वार a. with the gates thrown open; Ku. 4. 26.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0993-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवृत त्रि० वि + वृ--क्त । १ विस्तृते मेदि० २ व्याख्याते च । ३ क्षुद्ररुग्भेदे स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवृतं, त्रि, (वि + वृ + क्तः ।) विस्तृतम् । इति मेदिनी । (यथा, शाकुन्तले १ अङ्के । “दभैरर्द्धावलीढः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा ॥” वर्णोच्चारणे प्रयत्नविशेषः । यथा, सिद्धान्तकौ- मुद्याम् । १ । १ । ९ । “स्पृष्टेषत्स्पृष्टविवृतसंवृत- भेदात् ।” “विवृतमुष्मणां स्वराणाञ्च । ह्रस्वस्या- वर्णस्यप्रयोगे संवृतम् । प्रक्रियादशायान्तु विवृत मेव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-432-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विवृतविवृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विवृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | वृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + वृ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विवृत 📚 ➤ प्रदर्शित, प्रकटीकृत, अभिव्यक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विवृत 📚विस्तृत । फैला या फैलाया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विवृत: वि + वृ + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें