🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:13:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विवृत
vivṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवृत १ वि॰ [सं॰]
१. विस्तृत । फैला या फैलाया हुआ ।
२. खुला हुआ । अनावृत ।
३. नग्न ।
४. तृण, तरु से विहीन (को॰) ।
५. प्रदर्शित । प्रकटीकृत । अभिव्यक्त (को॰) ।
६. जिसकी व्याख्या या टीका की गई हो । व्याख्यात (को॰) ।
७. स्पष्ट । प्रत्यक्ष (को॰) ।
८. उद्धोषित । घोषित (को॰) ।
विवृत २ संज्ञा पुं॰
१. व्याकरण और भाषाविज्ञान के अनुसार कतिपय़ ध्वनियों के उच्चारण करने का एक प्रयत्न ।
२. प्रदर्शित या व्यक्त करने की क्रिया । प्रकाशन (को॰) ।
३. खुली जमीन । अनावृत भूमि । परती जमीन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-वृत mfn. uncovered, unconcealed, exposed, naked, bare, MBh.; Kāv. &c.
unhurt, woundless, MBh. iv, 2027
unclosed, open, ĀśvGṛ.; Up.; Prāt.; MBh. &c. (also applied to the organs in speaking and to the articulation of partic. sounds, = विवृत-प्रयत्नोपेत, Śaṃk. on ChUp. ii, 22, 5; superl. -तम, APrāt.)
extensive, large, wide, W.
(also वी-वृत) unfolded, exposed, revealed, explained, divulged, public, manifest, evident, known, MBh.; VarBṛS. &c.
opened i.e. presented, offered (as an opportunity), BhP.
वि-वृत n. the bare ground, MBh.; Hariv.
publicity (loc. ‘in public’ or ‘straight out’), MBh. iv, 34, 4
(in gram.) open articulation, approach of the tongue towards the organ of speech but without contact
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (988,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवृत p. p. 1 Displayed, manifested, expressed. --2 Evident, clear, open. --3 Uncovered, exposed, laid bare. --4 Opened, unclosed; bare, open. --5 Proclaimed. --6 Expounded, explained, commented upon. --7 Expanded, spread out. --8 Extensive, large, spacious. --9 Bare, barren (as [] ground). --तं Open articulation. --तं ind. Openly. --Comp. --अक्ष a. large-eyed. --(क्षः) a cock. --द्वार a. with the gates thrown open; Ku. 4. 26.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0993-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवृत त्रि० वि + वृ--क्त । १ विस्तृते मेदि० २ व्याख्याते च । ३ क्षुद्ररुग्भेदे स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवृतं, त्रि, (वि + वृ + क्तः ।) विस्तृतम् । इति मेदिनी । (यथा, शाकुन्तले १ अङ्के । “दभैरर्द्धावलीढः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा ॥” वर्णोच्चारणे प्रयत्नविशेषः । यथा, सिद्धान्तकौ- मुद्याम् । १ । १ । ९ । “स्पृष्टेषत्स्पृष्टविवृतसंवृत- भेदात् ।” “विवृतमुष्मणां स्वराणाञ्च । ह्रस्वस्या- वर्णस्यप्रयोगे संवृतम् । प्रक्रियादशायान्तु विवृत मेव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-432-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें