🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:04:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विशालः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विशालः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विशालः

अर्थ: विस्तृत, बड़ा, दूर तक फैला हुआ,प्रशस्त, व्यापक, चौड़ा

संस्कृत: पर्याय: विशङ्कट, पृथु, बृहत्, पृथुल, महत्

व्युत्पत्ति: वि + शालच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विशाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. शाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + शल् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विशाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविशालःविशालौविशालाः
द्वितीयाविशालम्विशालौविशालान्
तृतीयाविशालेनविशालाभ्याम्विशालैः
चतुर्थीविशालायविशालाभ्याम्विशालेभ्यः
पञ्चमीविशालात् / विशालाद्विशालाभ्याम्विशालेभ्यः
षष्ठीविशालस्यविशालयोःविशालानाम्
सप्तमीविशालेविशालयोःविशालेषु
सम्बोधनहे विशालहे विशालौहे विशालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विशाल
विशाल
viśāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशाल १ वि॰ [सं॰]
१. जो बहुत बड़ा और विस्तृत हो । लंबा चौड़ा ।
२. जो देखने में सुंदर और भव्य हो ।
३. प्रसिद्ध । मश- हूर ।
४. समृद्ध । भरा पूरा (को॰) ।
५. युक्त । सहित (को॰) ।
३. स्तंभरहित (को॰) ।
विशाल १ संज्ञा स्त्री॰
१. एक प्रकार का मृग ।
२. चिड़िया । पक्षी ।
३. पेड़ । वृक्ष ।
४. रामायण के अनुसार राजा इक्ष्वाकु के पुत्र का नाम, जिसने विशाल नाम की नगरी स्थापित की थी ।
५. पूराणानुसार एक प्रर्वत का नाम ।
६. एक नाग जो तक्षक का पिता है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशाल mf(आ accord. to g. बह्वादि also ई)n. (prob. fr. √ विश्; accord. to others, fr. वि-√ शृ) spacious, extensive, broad, wide, large, TS. &c. &c. (अम् ind. extensively, PañcavBr.)
great, important, powerful, mighty, illustrious, eminent, MBh.; Kāv. &c.
(ifc.) abundant in, full of Kap.
विशाल m. a kind of beast or bird or plant, L.
a partic. Ṣaḍ-aha, ŚrS.
N. of the father of Takṣaka, ŚāṅkhGṛ.
of an Asura, Kathās.
of a son of Ikṣvāku (founder of the city Viśālā), R.
of a son of Tṛṇabindu, Pur.
of a king of Vaidiśa, MārkP.
of a mountain, ib.
विशाल n. N. of a place of pilgrimage, Bh.
विशाल n. du. (with विष्णोः) N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (990,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशाल a. 1 Large, great, extensive, spacious, broad, wide; गृहैर्विशालैरपि भूरिशालैः Śi. 3. 50; रथचरणविशालश्र णिलोलेक्षणेन 11. 23, 17. 47; R. 2. 21. 6. 32, Bg. 9. 21. --2 Rich or abounding in: श्रीविशालां विशालां Me. 30. --3 Eminent, illustrious, great, noble, celebrated. --लः 1 A kind of deer. --2 A kind of bird. --ला 1 N. of the town Ujjayinī; पूर्वोद्दिष्टामनुसर पुरीं श्रीविशालां विशालां Me. 30. --2 N. of a river. --Comp. --अक्ष a. large-eyed. --(क्षः) {1} N. of Viṣṇu. {2} of Garuḍa. {3} an epithet of Śiva. --(क्षी) an epithet of Pārvatī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0994-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशाल त्रि० वि + शालच् । १ विस्तीर्णे २ वृहति च अमरः । २ मृगभेदे ३ खगभेदे पुंस्त्री० मेदि० स्त्रिया ङीष् । ४ नृपभेदे पु० ५ वृक्षभेदे शब्दर० । ६ इन्द्रवारुण्याम् स्त्री अमरः । ७ माहेन्द्रवारुण्याम् ८ उपोदक्यां च स्त्री राजनि० । ९ उज्जयिनीनगर्य्यां स्त्री मेदि० । १० नदीभेदे च स्त्री “विशालां विरजां तथा” मुण्डनोपवासपर्यु- दासः विरजाशब्दे दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4922,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशालः, त्रि, (वि + “वेः शालच्छङ्कटचौ ।” इति शालच् । यद्वा, विश प्रवेशने + “तमिविशि- [] विडीति ।” उणा० १ । ११७ । इति कालन् ।) बृहत् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ६ । ३२ । “अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाहु- र्विशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः ॥” विगतः शालः स्तम्भो यस्य । स्तम्भरहितः । यथा, शिशुपालवधे । ३ । ५० । “गृहैर्व्विशालैरपि भूरिशालैः ॥”)
विशालः, पुं, (विश + कालन् ।) मृगभेदः । पक्षि- भेदः । इति मेदिनी ॥ नृपभेदः । वृक्षभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-435-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विशाल" आता है (31)
आयत विस्तूत । लंबा चौड़ा । दीर्घ । विशालविकट विशालबृहत् बहुत बड़ा । विशाल । बहुत भारीस्फिर आयत । विशाल । विस्तृतविशंकट बहुत बड़ा या विस्तृत । विशालअभ्व महत् । विशालमहान् बहुत बड़ा । विशाल । जैसे,—देशसेवा का कार्य महान् है जो सब लोग नहीं कर …प्रविकट अत्यंत विस्तृत । विशालसुप्रमाण बड़े आकार का । विशालदीघ बड़ा । विशाल । लंबाउरारा पु वि॰ विस्तुत । विशालआलीशान भव्य । भड़कीला । शानदार । विशालमहीयान अपेक्षाकृत बड़ा । बड़ा । विशालबृहत्तर विशाल । विस्तृतविस्तारी वह जिसका विस्तार अधिक हो । बड़ा । विशालउरु विस्तीर्ण । लंबा चौडा़मानस ३८वृंदार मनोज्ञ । सुंदर । आकर्षकविस्तृत जो अधिक दूर एक फैला हुआ हो । लंबा- चौड़ा । विस्तारवाला । जेसे, वहाँ आप…प्रवृद्ध वृद्धियुक्त । खूब बढा़ हुआविस्तीर्ण जो दूर तक फैला हुआ हो । विस्तृतवितत विस्तृत । फैला हुआपरिणद्ध लपेटा हुआ । मढ़ा हुआ । आवृत्तभारी जिसमें भार हो । जिसमें अधिक बोझ हो । गुरु । बोझिलउक्षाल तेज । क्षिप्र । वगयुक्तगरगज किले की दीवारों पर बना हुआ बुर्ज, जिसपर तोपें रहती हैंगरवी पु वि॰ स्त्री॰दिग्घ पु † वि॰जर्रार बलिष्ठ । प्रबलशानदार भड़कीला । तड़क भड़कवाला । ठाट बाट का । जो बड़ी सजावट और तैयारी के साथ …न्यायस् ज्येष्ठ । बड़ा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विशालःविशाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + शल् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विशालः 📚 ➤ विस्तृत, बड़ा, दूर तक फैला हुआ,प्रशस्त, व्यापक, चौड़ा
संस्कृत: पर्याय: विशङ्कट, पृथु, बृहत्, पृथुल, महत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विशाल 📚जो बहुत बड़ा और विस्तृत हो । लंबा चौड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विशाल
विशाल (३.१.५९) — विशंकट, पृथु, बृहत्, पृथुल, महत्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विशाल = विश् + आल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬