🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:28:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विषदा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विषदा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विषदा

अर्थ: जाना, चलना, शक्तिहीन होना, म्लान होना, सूखना, मुरझाना, नष्ट करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: विशरणगत्यवसादनेषु · पर्याय: सर्वदा

अंग्रेज़ी: to go, to lose power, to be tired, to dry up, to destroy, to wither, to despond, to lose interest

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + सद् + अच्
  2. विषद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. सदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + सद् + अच्
  4. सदा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + सद् + अच्
  5. सद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + सद् + अच्
  6. विषदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. विषाद् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  8. विषद (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सदा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासदासदेसदाः
द्वितीयासदाम्सदेसदाः
तृतीयासदयासदाभ्याम्सदाभिः
चतुर्थीसदायैसदाभ्याम्सदाभ्यः
पञ्चमीसदायाःसदाभ्याम्सदाभ्यः
षष्ठीसदायाःसदयोःसदानाम्
सप्तमीसदायाम्सदयोःसदासु
सम्बोधनहे सदेहे सदेहे सदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सद् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, चलना, शक्तिहीन होना, म्लान होना, सूखना, मुरझाना, नष्ट करना (विशरणगत्यवसादनेषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसीदतिसीदतःसीदन्ति
मध्यमसीदसिसीदथःसीदथ
उत्तमसीदामिसीदावःसीदामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सीदति · लिट्: ससाद · लुट्: सत्ता · लृट्: सत्स्यति · लोट्: सीदतात् · लङ्: असीदत् · विधिलिङ्: सीदेत् · आशीर्लिङ्: सद्यात् · लुङ्: असदत् · लृङ्: असत्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सदन · ण्वुल्: सादकः · तृच्: सत्ता · ण्यत्: साद्यः · तव्य: सत्तव्यः · अनीयर्: सदनीयः · क्त: सन्नः · क्तवतु: सन्नवान् · शतृ: सीदन् · स्य-शतृ: सत्स्यन् · क्त्वा: सत्त्वा · ल्यप्: प्रसद्य · तुमुन्: सत्तुम् · णमुल्: सादम् · घञ्: सादः · क्तिन्: सत्ति · क्वसु: सेदिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सदा
सदा
sadā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सदा १ अव्य॰ [सं॰]
१. नित्य । हमेशा । सर्वदा ।
२. निरंतर । यौ॰—सदाकांता = एक नदी । सदाकालवह = सर्वदा गतिशील । सदा प्रवहमान । सदातोया = (१) वह नदी जिसमें निरंतर जल बना रहे । (२) सदानीरा । करतोया नदी । (३) एला- पर्णीं । सदापरीभूत = एक बोधिस्त्व का नाम । सदापर्ण = जिसमें हमेशा पत्ते बने रहें । सदाभ्रम = नित्य भ्रमणशील ।
सदा २ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰]
१. गूँज । प्रतिध्वनि ।
२. ध्वनि । आवाज । शब्द ।
३. पुकार । मुहा॰—सदा देना या लगाना = फकीर का भीख पाने के लिये पुकारना । यौ॰—सदाए गैब = आकाशवाणी । सदाए हक = सत्य की आवाज । इन्साफ की बात ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सदा ind. always, ever, every time, continually, perpetually (with न, ‘never’), RV. &c. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1139,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सदा ind. Always, ever, perpetually, at all times. --Comp. --आनंद a. ever happy. --(दः) an epithet of Śiva. --गति {1} wind. {2} the [] universal spirit. {3} the sun. {4} everlasting happiness, final beatitude. --तोया, --नीरा {1} N. of the Karatoyā river. {2} a river always bearing water, a running stream. --दान a. always making gifts or exuding rut; सदादानः परिक्षीणः शस्त एव करीश्वरः Pt. 2. 70. --(नः) {1} a ruttish elephant. {2} a scent-elephant (= गंधद्विष q. v.). {3} N. of the elephant of Indra. {4} N. of Gaṇeśa. --नर्तः a kind of bird, the wagtail --पुष्प a. everflowering. --(ष्पः) the cocoa-nut tree. --प्रसूनः N. of various plants:-- सोहित, अर्क and कुंद. --फल a. always bearing fruit. --(लः) {1} the Bilva tree. {2} the jack tree. {3} the glomerous fig-tree. {4} the cocoanut tree. --भव्य a. always present. --योगिन् m. an epithet of Kṛṣṇa. --शिवः N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1085-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सदा अव्य० सर्वस्मिन् काले दाच् सादशः । सर्वस्मिन् काले इत्यर्थे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5208,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सदा, व्य सर्व्वकालः । सर्व्वदा । इत्यमरः ॥ यथा, “परोपकारनियतः सदा भव महाजन ।” इतिविष्णुपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-231-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सदा" आता है (29)
सतत निरंतर । सदा । सर्वदा । हमेशा । बराबरसर्वदा सब काल में । हमेशा । सदासर्वकाल हर समय । सब दिन । सदासदई पु अव्य॰ सदैव । सदादवाम नित्य । हमेशा । सदादाइम सदा । हमेशा । सर्वदादायम हमेशा । निरंतर । सदा । जन्म भरमुदाम सदा । हमेशा । सदैवहमेशा सब दिन या सब समय । सदा । सर्वदा । सदैव । जैसे,—(क) वह हमेश ऐसा ही कहता…दिनरैन पु क्रि॰ वि॰ रातदिन । सदा । हमेशानिसघोस पु † क्रि॰ वि॰ रात दिन । नित्य । सदाबेसहनी सदा । खरीद की वस्तुअजस्त्र सदा । निरंतर । हमेशा । लगातारनिशिदिन रातदिन । सदा । सर्वंदानिशिवासर पु संज्ञा पुं॰ रातदिन । सदा । सर्वदा । हमेशानिसिवासर पु क्रि॰ वि॰ रातदिन । सदा । सर्वदा । नित्यदिन उतना समय जिसमें सूर्य क्षितिज के ऊपर रहता है । सूर्योदय से लेकर सूर्या…नित्य जो सब दिन रहे । जिसका कभी नाश न हो । शाश्वत । अविनाशी । त्रिकालव्यापी …सकृत् एक बार । एक मरतबारात्रि उतना समय जितने समय तक सूर्य का प्रकास न देश पड़े । संध्या से लेकर प्रा…अहर्निश रातदिननितराम् अव्यविश्वथा सर्वत्र । सब जगहरात को खाता है क्योंकि बिना खाए मोटा होना असंभव है । न्याय में यह अनुमान क…निरवधि अपार । असीम । बेहदनित अव्यनित्यशः प्रतिदिन । रोजनिसवासर पु † संज्ञा पुं॰ रात और दिननिसिदिन पु क्रि॰ वि॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विषदासदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + सद् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: विषद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | सदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + सद् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विषदा 📚 ➤ जाना, चलना, शक्तिहीन होना, म्लान होना, सूखना, मुरझाना, नष्ट करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: विशरणगत्यवसादनेषु · पर्याय: सर्वदा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सदा 📚नित्य । हमेशा । सर्वदा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सदा
सत्र (३.३.१८९) — आवरण, यज्ञ, वन
ध्रुव (३.३.२२२) — ध्रुव, निश्चित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विषदा: वि + सद् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें