🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:41:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विस्मय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विस्मय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विस्मय

अर्थ: आश्चर्य, ताज्जुब, अचम्भा, अचरज

संस्कृत: अद्भुतरसः · पर्याय: अद्भुत, आश्चर्य, चित्र, अहह

व्युत्पत्ति: वि + स्मि + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विस्मय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्मय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्मि + अच्
  3. स्मय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्मि + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विस्मय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविस्मयःविस्मयौविस्मयाः
द्वितीयाविस्मयम्विस्मयौविस्मयान्
तृतीयाविस्मयेनविस्मयाभ्याम्विस्मयैः
चतुर्थीविस्मयायविस्मयाभ्याम्विस्मयेभ्यः
पञ्चमीविस्मयात् / विस्मयाद्विस्मयाभ्याम्विस्मयेभ्यः
षष्ठीविस्मयस्यविस्मययोःविस्मयानाम्
सप्तमीविस्मयेविस्मययोःविस्मयेषु
सम्बोधनहे विस्मयहे विस्मयौहे विस्मयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विस्मय
विस्मय
vismaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विस्मय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आश्चर्य । ताज्जुब ।
२. साहित्य में अदभुत रस का एक स्यायी भाव जो अनेक प्रकार के अलौकिक और विलक्षण पदार्थी के वर्णन के कारण मन में उत्पन्न होता है ।
३. अभिमान । गर्व । शेखी ।
४. ऊहापोह । संदेह । शक । यौ॰—विस्मयकर, विस्मयकारी=आश्चर्यजनक । विस्मयपद= आश्चर्य का भाजन । जिससे विस्मय हो । आश्चर्य का विषय ।
विस्मय २ वि॰
१. जिसका गर्व नष्ट या चूर्ण हो गया हो ।
२. जो गर्वयुक्त न हो । निरभिमान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—स्मय mfn. (for 2. see वि-√ स्मि) free from pride or arrogance, BhP.; Śiś.
2. वि-स्मय m. (for 1. see p. 953, col. 1) wonder, surprise, amazement, bewilderment, perplexity (in rhet. one of the स्थायि-भावs, q.v.), MBh.; Kāv.; Daśar.
pride, arrogance, Mn.; BhP.
doubt, uncertainty, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (953,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विस्मयः 1 Wonder, surprise, astonishment, amazement; पुरुषः प्रबभूवाग्नेर्विस्मयेन सहर्त्विजां R. 10. 50. --2 Astonishment or wonder, being the feeling which produces the adbhuta sentiment; S. D. thus defines it: --विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवतिंषु । विस्फारश्चेतसो यस्तु स विस्मय उदाहृतः ॥ 207. --3 Pride, arrogance; तपः क्षरति विस्मयात् Ms. 4. 237. --4 Uncertainty, doubt. --Comp. --आकुल, --आविष्ट a. astonished, struck with wonder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1002-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विस्मय पु० वि + स्मि--अच् । १ आश्चर्य्ये अमरः । २ अद्भुत- स्थायिभावके रसभेदे सा० द० । “विविधेषु पदार्थेषु लोक- सीमातिवर्त्तिषु । विस्फारश्चेतसो यस्तु स विस्मय उदा- हृतः” सा० द० । ३ दर्पे मेदि० ४ सन्देहे शब्दर०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4939,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विस्मयः, पुं, (वि + स्मि + “एरच् ।” इत्यच् ।) आश्चर्य्यम् । तत्पर्य्यायः । अहो २ ही ३ । इत्यमरः ॥ “अन्यदद्भुतशब्दे द्रष्टव्यम् । ‘अद्भुतो विस्मयस्थायिभावो गन्धर्व्वदैवतः । पीतवर्णो वस्तु लोकातिगमालम्बनं मतम् ॥’ इति भावरसयोः पर्य्यायत्वं अद्भुतस्य विस्मय- स्थायिभावात्मकत्वात् ।” इति भरतः ॥ * ॥ तस्य लक्षणम् । यथा, -- “विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्त्तिषु । विस्फारश्चेतसो यस्तु स विस्मय उदाहृतः ॥” इति साहित्यदर्पणम् ॥ (अस्मात्तपःक्षयो भवति । यथा, मनुः । ४ । २३७ । “यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् ॥”) दर्पः । इति मेदिनी ॥ सन्देहः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (विगतः स्मयो गर्व्वो यस्येति । नष्टगर्व्वे, त्रि । यथा, भागवते । ३ । १७ । ३० । “तं वीरमारादभिपद्य विस्मयः शयिस्यसे वीरशये श्वभिर्वृतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-464-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विस्मय" आता है (18)
चमत्कार आश्चर्य । विस्मयवीक्ष्य विस्मय । आश्चर्यविस्मिति विस्मय । आश्चर्यचमत्कृति आश्चर्य । विस्मयअवक घबराहट । भौचक्कापन । विस्मयअचरज आश्चर्य । अचंभा । विस्मयतजुब पु अव्य॰ आश्चर्य । विस्मय । अचंभाअचंभव पु संज्ञा पुं॰ अचंभा । आश्चर्य । विस्मय । तअज्जुबअचंभा आश्चर्य । अचरज । विस्मय । तअज्जुबचकिचाई पु संज्ञा स्त्री॰ चकित होने की अवस्था । विस्मय । अचंभाहैरानी विस्मय । हैरत । आश्चर्यतअज्जुब आश्चर्य । विस्मय । अचंभा । क्रि॰ प्र॰—करना ।—में आना ।—होनावत खेदस्मय गर्व । अभिमान । शेखीटंकार वह शब्द जो धनुष की कसी हुई डोरी पर बाण रखकर खींचने से होता है । धनुष क…उद्वेग चित्त की आकुलता । घबराहटआश्चर्य वह मनोविकार जो किसी नई, अभूतपूर्व, असाधरण, बहुत बड़ी अथवा समझ में न आन…वैलक्ष्य लज्जा । संकोच । शर्म

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विस्मयविस्मय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्मय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्मि + अच् | स्मय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्मि + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विस्मय 📚 ➤ आश्चर्य, ताज्जुब, अचम्भा, अचरज
संस्कृत: अद्भुतरसः · पर्याय: अद्भुत, आश्चर्य, चित्र, अहह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विस्मय 📚आश्चर्य । ताज्जुब🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विस्मय
अद्भुत (१.७.२०) — अद्भुत, आश्चर्य, चित्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विस्मय = वि + स्मय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विस्मय: वि + स्मि + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें