🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:55:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विहार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विहार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विहार

अर्थ: हटाना, दूर करना

संस्कृत: क्रीडार्थसञ्चरणम् · पर्याय: परिक्रम

व्युत्पत्ति: वि + हृ + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विहार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + हृ + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विहार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविहारःविहारौविहाराः
द्वितीयाविहारम्विहारौविहारान्
तृतीयाविहारेणविहाराभ्याम्विहारैः
चतुर्थीविहारायविहाराभ्याम्विहारेभ्यः
पञ्चमीविहारात् / विहाराद्विहाराभ्याम्विहारेभ्यः
षष्ठीविहारस्यविहारयोःविहाराणाम्
सप्तमीविहारेविहारयोःविहारेषु
सम्बोधनहे विहारहे विहारौहे विहाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विहार
विहार
vihāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घूमना-फिरना (सैर) (3.2.16) परिक्रम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनबहलाव के लिए धीरे धीरे चलना । टहलना । धूमना । फिरना ।
२. रतिक्रीड़ा । संभोग ।
३. रतिक्रीड़ा करने का स्थान ।
४. बौद्ध वा जैन श्रमणों के रहने का मठ । संघाराम ।
५. दूर करना । हटाना (को॰) । क्रीड़ा । खेल (को॰) ।
६. गतिशीलता । गतिमयता । जैसे, चरणविहार, पाणिविहार (को॰) ।
७. उद्यान । उपवन । क्रीड़ोंद्यान (को॰) ।
८. स्कंध । कंधा (को॰) ।
९. देवालय । मंदिर (को॰) ।
१०. इंद्र का प्रासाद (को॰) ।
११. इंद्र की ध्वजा । वैजयंत (को॰) ।
१२. महल । प्रासाद (को॰) ।
१३. एक प्रकार का पक्षी । बिंदुरेखक पक्षी (को॰) ।
१४. मीमांसकों के अनुसार अग्नित्रय—गाईपत्य आहवनीय और दक्षिणाग्नि (को॰) ।
१५. यजमान का गृह (को॰) ।
१६. विस्तार । प्रसार (को॰) ।
१७. वागिंद्रिय का प्रसार (को॰) ।
१८. मगध का एक नाम । आधुनिक बिहार प्रदेश (को॰) । यो॰—विहारगृह = क्रीड़ाभवन । विहारदेश = मनोरंजन का स्थान । विहारदासी = सन्यासिनी । भिक्षुणी । विहारभूमि = (१) मनोरंजन का स्थान । (२) चरागाह । विहारवन = क्रीड़ोद्यान । विहारवापी = क्रीड़ा के लिये बना हुआ । तालाब । विहार- स्थली = क्रीड़ाभूमि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-हार m. (once in BhP. n.) distribution, transposition (of words), AitBr.; Lāṭy.
arrangement or disposition (of the 3 sacred fires; also applied to the fires themselves or the space between them), ŚrS.
too great expansion of the organs of speech (consisting in too great lengthening or drawling in pronunciation, opp. to सं-हार, q.v.), RPrāt.
walking for pleasure or amusement, wandering, roaming, MBh.; Kāv. &c.
sport, play, pastime, diversion, enjoyment, pleasure (‘in’ or ‘with’ comp.; ifc. also = taking delight in), Yājñ.; MBh.; R. &c.
a place of recreation, pleasure-ground, MBh.; Kāv. &c.
(with Buddhists or Jainas) a monastery or temple (originally a hall where the monks met or walked about; afterwards these halls were used as temples), Lalit.; Mṛcch.; Kathās. &c. (cf. MWB. 68; 81 &c.)
consecration for a sacrifice, Āpast.
N. of the country of Magadha (called Bihār or Behār from the number of Buddhist monasteries See MWB. 68), Cat.
the shoulder, L.
a partic. bird (= बिन्दुरेकक), L.
= वैजयन्त, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1003,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विहारः 1 Removing, taking away. --2 Roaming or walking for pleasure, airing, a stroll, taking a walk. --3 Sport, play, pastime, recreation, diversion, pleasure; विहारशैलानुगतेव नागैः R. 16. 26, 67; 5. 41; 9. 68, [] 13. 38, 19. 37. --4 Tread, stepping, movement (of hands, feet &c.); विकर्षणैः पाणिविहारहारिमिः Ki. 4. 15; दरमंथरचरणविहारं Gīt. 11. --5 A park, garden; especially a pleasure-garden. --6 The shoulder. --7 A jaina or Buddhist temple, convent, monastery. --8 A temple in general. --9 Great expansion of the organs of speech. --10 Opening, expansion. --11 The palace or banner of Indra. --12 A palace in general. --13 A kind of bird. --Comp. --गृहं a pleasure-house. --दासी a nun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1003-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहार पु० वि + हृ--घञ् । क्रीडार्थं पादाभ्यां १ गमने अ- मरः २ भ्रमणे ३ स्कन्धे ४ लीलायां ५ वौद्धदेवालये मेदि० ६ वैजन्ते च शब्दमा० ७ विन्दुरेखकखगे पुंस्त्री० शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4939,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहारः, पुं, (वि + हृ + घञ् ।) क्रीडार्थं पद्भ्यां गमनम् । तत्पर्य्यायः । परिक्रमः २ । इत्यमरः ॥ (यथा, गीतायाम् । ११ । ४२ । “यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ॥”) भ्रमणम् । स्कन्धः । लीला । (यथा, रघुवंशे । ६ । ४८ । “प्रक्षालणाद्वारिविहारकाले ॥”) सुगतालयः । इति मेदिनी ॥ बिन्दुरेखकपक्षी । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वैजयन्तः । इति शब्द- माला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-465-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विहार" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विहारविहार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + हृ + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विहार 📚 ➤ हटाना, दूर करना
संस्कृत: क्रीडार्थसञ्चरणम् · पर्याय: परिक्रम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विहार 📚मनबहलाव के लिए धीरे धीरे चलना । टहलना । धूमना । फिरना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विहार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विहार = वि + हार तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विहार: वि + हृ + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें