🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:01:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विहार
vihāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घूमना-फिरना (सैर) (3.2.16) परिक्रम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनबहलाव के लिए धीरे धीरे चलना । टहलना । धूमना । फिरना ।
२. रतिक्रीड़ा । संभोग ।
३. रतिक्रीड़ा करने का स्थान ।
४. बौद्ध वा जैन श्रमणों के रहने का मठ । संघाराम ।
५. दूर करना । हटाना (को॰) । क्रीड़ा । खेल (को॰) ।
६. गतिशीलता । गतिमयता । जैसे, चरणविहार, पाणिविहार (को॰) ।
७. उद्यान । उपवन । क्रीड़ोंद्यान (को॰) ।
८. स्कंध । कंधा (को॰) ।
९. देवालय । मंदिर (को॰) ।
१०. इंद्र का प्रासाद (को॰) ।
११. इंद्र की ध्वजा । वैजयंत (को॰) ।
१२. महल । प्रासाद (को॰) ।
१३. एक प्रकार का पक्षी । बिंदुरेखक पक्षी (को॰) ।
१४. मीमांसकों के अनुसार अग्नित्रय—गाईपत्य आहवनीय और दक्षिणाग्नि (को॰) ।
१५. यजमान का गृह (को॰) ।
१६. विस्तार । प्रसार (को॰) ।
१७. वागिंद्रिय का प्रसार (को॰) ।
१८. मगध का एक नाम । आधुनिक बिहार प्रदेश (को॰) । यो॰—विहारगृह = क्रीड़ाभवन । विहारदेश = मनोरंजन का स्थान । विहारदासी = सन्यासिनी । भिक्षुणी । विहारभूमि = (१) मनोरंजन का स्थान । (२) चरागाह । विहारवन = क्रीड़ोद्यान । विहारवापी = क्रीड़ा के लिये बना हुआ । तालाब । विहार- स्थली = क्रीड़ाभूमि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-हार m. (once in BhP. n.) distribution, transposition (of words), AitBr.; Lāṭy.
arrangement or disposition (of the 3 sacred fires; also applied to the fires themselves or the space between them), ŚrS.
too great expansion of the organs of speech (consisting in too great lengthening or drawling in pronunciation, opp. to सं-हार, q.v.), RPrāt.
walking for pleasure or amusement, wandering, roaming, MBh.; Kāv. &c.
sport, play, pastime, diversion, enjoyment, pleasure (‘in’ or ‘with’ comp.; ifc. also = taking delight in), Yājñ.; MBh.; R. &c.
a place of recreation, pleasure-ground, MBh.; Kāv. &c.
(with Buddhists or Jainas) a monastery or temple (originally a hall where the monks met or walked about; afterwards these halls were used as temples), Lalit.; Mṛcch.; Kathās. &c. (cf. MWB. 68; 81 &c.)
consecration for a sacrifice, Āpast.
N. of the country of Magadha (called Bihār or Behār from the number of Buddhist monasteries See MWB. 68), Cat.
the shoulder, L.
a partic. bird (= बिन्दुरेकक), L.
= वैजयन्त, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1003,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विहारः 1 Removing, taking away. --2 Roaming or walking for pleasure, airing, a stroll, taking a walk. --3 Sport, play, pastime, recreation, diversion, pleasure; विहारशैलानुगतेव नागैः R. 16. 26, 67; 5. 41; 9. 68, [] 13. 38, 19. 37. --4 Tread, stepping, movement (of hands, feet &c.); विकर्षणैः पाणिविहारहारिमिः Ki. 4. 15; दरमंथरचरणविहारं Gīt. 11. --5 A park, garden; especially a pleasure-garden. --6 The shoulder. --7 A jaina or Buddhist temple, convent, monastery. --8 A temple in general. --9 Great expansion of the organs of speech. --10 Opening, expansion. --11 The palace or banner of Indra. --12 A palace in general. --13 A kind of bird. --Comp. --गृहं a pleasure-house. --दासी a nun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1003-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहार पु० वि + हृ--घञ् । क्रीडार्थं पादाभ्यां १ गमने अ- मरः २ भ्रमणे ३ स्कन्धे ४ लीलायां ५ वौद्धदेवालये मेदि० ६ वैजन्ते च शब्दमा० ७ विन्दुरेखकखगे पुंस्त्री० शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4939,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहारः, पुं, (वि + हृ + घञ् ।) क्रीडार्थं पद्भ्यां गमनम् । तत्पर्य्यायः । परिक्रमः २ । इत्यमरः ॥ (यथा, गीतायाम् । ११ । ४२ । “यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ॥”) भ्रमणम् । स्कन्धः । लीला । (यथा, रघुवंशे । ६ । ४८ । “प्रक्षालणाद्वारिविहारकाले ॥”) सुगतालयः । इति मेदिनी ॥ बिन्दुरेखकपक्षी । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वैजयन्तः । इति शब्द- माला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-465-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विहार" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें