🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:40:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिक्रम
parikrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घूमना-फिरना (सैर) (3.2.16) विहार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिक्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. टहलना । घूमना ।
२. चारो ओर घूमना । फेरी देना । परिक्रमा ।
३. क्रम । श्रेणी ।
४. प्रवेश ।
परिक्रम, परिक्रयण संज्ञा पुं॰ [सं॰] १ मोल । खरीद ।
२. किराया । भाड़ा (को॰) ।
३. मजदूरी पर काम करना (को॰) ।
४. द्रव्य देकर कोई चीज खरीदना (को॰) ।
५. वह खरीद जिसके क्रयवस्तु के परिवर्तन में कोई वस्तु दी जाय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-क्रम m. roaming about, circumambulating, walking through, pervading, MBh.; Pur.
transition, RPrāt. (v.l. परा-क्र्˚)
following the course of a river down from its source to its mouth and then on the other bank up to its source again, RTL. 348
succession, series, order, Lāṭy.; Kauś.; Mn. iii, 214 (read आवृत्-परिक्रमम्)
a remedy, medicine, Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (592,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिक्रमः 1 Roaming about, moving about; Ki. 10. 2. --2 Roaming, walking or passing over. --3 Circumambulating. --4 Walking for pleasure. --5 Series, order. --6 Succession. --7 Penetrating. --Comp. --सहः a goat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0671-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिक्रम पु० परि + क्रम--भावे घञ् न वृद्धिः । १ समन्तात् भ्रमणे २ प्रदचिणोकरणे ३ क्रीडार्थं पद्ध्यां गमने च । तत्र पयिव्याः परिकपे फलादिकसत्र वराहप्र० “शृणु [] मद्रे! महापुण्यं पृथिव्यां सर्वतो दिशम् । परिक्रम्य यथाध्वानं प्रमाणगणितं शुभम् । भूम्याः परिक्रमे सम्यक् प्रमाणं योजनानि च । षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिको- टीशतानि च । तीर्थान्येत नि देवाश्च तारकाश्च नभस्तले । गणितानि समस्तानि वायुना जगदायुषा । ब्रह्मणा लोमशेनैव नारदेन ध्रुवेण च । जाम्बवता सपु- त्रेण रावणेन हनूमाता । एतैरनेकधा देवैः ससागरवना मही । क्रमिता वालिना चैव बाह्यमण्डलरेखया । अन्तरे भ्रमणेनैव सुग्रीवेण महात्मना । तथा च पूर्व- देवैन्द्रैः पञ्चभिः पाण्डुनन्दनैः । योगसिद्धैस्तथा कैश्चि- न्मार्कण्डेयमुखैरपि । क्रमिता न क्रमिष्यन्ति न पूर्वे नापरे जनाः । अल्पसत्बबलोपेतैः प्राणिभिश्चाल्पबु- द्धिभिः । मबसापि न शक्यन्ते गमनस्य च का कथा । सप्तद्वीपे तु तीर्थानि भ्रमणाद्यत् फलं भवेत् । प्राप्यते चाधिकं तस्मान् मथुरायाः परिक्रमे । मथुरां समनु प्राप्य यस्तु कुर्य्यात् प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सवैकामानभी- प्सुभिः । कर्त्तव्या मथुरां प्राप्य नरैः सम्यक् प्रदक्षिणा” । ल्युट् । परिक्रमणं तत्रार्थे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4245-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिक्रमः, पुं, (परिक्रमणम् । क्रमु पादविक्षेपे + भावे घञ् । “नोदात्तोपदेशस्येति ।” ७ । ३ । ३४ । इति उपधाया न वृद्धिः ।) क्रीडार्थं पद्भ्यां गमनम् । तत्पर्य्यायः । विहारः २ । इत्यमरः । ३ । २ । १६ ॥ प्रदक्षिणम् । यथा, -- वराह उवाच । “शृणु भद्रे ! महापुण्यं पृथिव्यां सर्व्वतो दिशम् । परिक्रम्य यथाध्वानं प्रमाणगणितं शुभम् ॥ भूम्याः परिक्रमे सम्यक् प्रमाणं योजनानि च । षष्टिकोटिसहस्राणि षाष्टिकोटिशतानि च ॥ तीर्थान्येतानि देवाश्च तारकाश्च नभस्तले । गणितानि समस्तानि वायुना जगदायुषा ॥ ब्रह्मणा लोमशेनैव नारदेन ध्रुवेण च । जाम्बवता सपुत्त्रेण रावणेन हनूमता ॥ एतैरनेकधा देवैः ससागरवना मही । क्रमिता बालिना चैव वाह्यमण्डलरेखया ॥ अन्तरा भ्रमणेनैव सुग्रीवेण महात्मना । तथा च पूर्व्वदेवेन्द्रैः पञ्चभिः पाण्डुनन्दनैः ॥ योगसिद्धैस्तथा कैश्चिन्मार्कण्डेयमुखैरपि । क्रमिता न क्रमिष्यन्ति न पूर्व्वे नापरे जनाः ॥ अल्पसत्त्वबलोपेतैः प्राणिभिश्चाल्पबुद्धिभिः । [] मनसापि न शक्यन्ते गमनस्य च का कथा ॥ सप्तद्वीपे तु तीर्थानि भ्रमणाद् यत् फलं भवेत् । प्राप्यते त्ताधिकं तस्मान्मथुरायाः परिक्रमे ॥ मथुरां समनुप्राप्य यस्तु कुर्य्यात् प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥ तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन सर्व्वकामानभीप्सुभिः । कर्त्तव्या मथुरां प्राप्य नरैः सम्यक् प्रदक्षिणा ॥” इति वराहपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-057-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें