🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:13:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वृक्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वृक्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वृक्त

अर्थ: छोड़ना, वर्जित करना

संस्कृत: वर्जने

अंग्रेज़ी: to avoid,to abandon, to leave

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वृज् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. वृक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृज् + क्त
  3. वृक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृज् + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वृज् (अदादिगण) · अर्थ: छोड़ना, वर्जित करना (वर्जने)

लङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअवृक्तअवृजाताम्अवृजत
मध्यमअवृक्थाःअवृजाथाम्अवृग्ध्वम्
उत्तमअवृजिअवृज्वहिअवृज्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): वृक्ते · लिट् (आत्मने.): ववृजे · लुट् (आत्मने.): वर्जिता · लृट् (आत्मने.): वर्जिष्यते · लोट् (आत्मने.): वृक्ताम् · लङ् (आत्मने.): अवृक्त · विधिलिङ् (आत्मने.): वृजीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वर्जिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अवर्जिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अवर्जिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वर्जन · ण्वुल्: वर्जकः · तृच्: वर्जिता · तव्य: वर्जितव्यः · अनीयर्: वर्जनीयः · क्त: वृक्तः · क्तवतु: वृक्तवान् · शानच्: वृजानः · क्त्वा: वर्जित्वा · ल्यप्: प्रवृज्य · तुमुन्: वर्जितुम् · णमुल्: वर्जम् · घञ्: वर्गः · क्तिन्: वृक्ति · क्वसु: ववृज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वृज्
वृज्
vṛj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वृज् cl. 1. 7. P. (Dhātup. xxxiv, 7; xxix, 24) वर्जति, वृणक्ति; cl. 2. Ā. (Dhātup. xxiv, 19) वृक्ते (Ved. and BhP. also वर्जते and वृङ्क्ते; Impv. वृङ्क्ताम् [v.l. वृक्ताम्] Mn. ix, 20; वृङ्ग्ध्वम्, BhP. xi, 4, 14; pf. ववर्ज, ववृजे [Gr. also ववृञ्जे, RV. वावृजे; ववृज्युः, ववृक्तम्, AV. p. f. -वर्जुषी]; aor. अवृक्, AV.; वर्क् [2. 3. sg.], वर्क्तम्, अवृजन्, Pot. वृज्याम्, RV.; अवृक्त, ib.; अवृक्षम्, ˚षि, ib.; अवार्क्षीस्, Br.; अवर्जीत्, अवर्जिष्ट, Gr.; fut. वर्जिता, Br.; वर्जिष्यति, ib.; वर्क्ष्यति, ˚ते, Br.; inf. वृजे, वृञ्जसे, वृजध्यै, RV.; वर्जितुम् or वृञ्जितुम्, Gr.; ind.p. वृक्त्वी, RV.; -वृज्य, -वर्गम्, Br. &c.), to bend, turn, RV. iv, 7, 10; to twist off, pull up, pluck, gather (esp. sacrificial grass), RV.; TBr.; to wring off or break a person's (acc.) neck, RV. vi, 18, 8; 26, 3; to avert, remove, RV.; (Ā.) to keep anything from (abl. or gen.), divert, withhold, exclude, abalienate, RV.; TS.; Br.; Mn.; BhP. ; (Ā.) to choose for one's self, select, appropriate, BhP. : Pass. वृज्यते, to be bent or turned or twisted, RV. &c.: Caus. वर्जयति (Dhātup. xxxiv, 7; mc. also ˚ते; Pot. वर्जयीत, MBh.; aor. अववर्जत्), to remove, avoid, shun, relinquish, abandon, give up, renounce, ChUp.; GṛŚrS.; MBh. &c.; to spare, let live, MBh.; to exclude, omit, exempt, except (˚यित्वा with acc. = excepting, with the exception of), Mn.; MBh. &c.: Pass. of Caus. वर्ज्यते, to be deprived of, lose (instr.), Hariv. (cf. वर्जित) : Desid. विवृक्षते (Br.), विवर्जिषति, ˚ते (Gr.), to wish to bend or turn &c.: Intens. वरीवृज्यते, वर्वर्क्ति (Gr.; p. वरीवृजत्, RV.), to turn aside, divert : Caus. of Intens. वरीवर्जयति (p. f. ˚यन्ती), to turn hither and thither (the ears), AV.
2. वृज् = बल strength, Naigh. ii, 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1008,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृज् {vI.v} {c2c} A. (वृक्ते) To avoid, shun, abandon. {vII.v} {c7c} P. (वृणक्ति) 1 To avoid, shun, give up, abandon. --2 To choose; आसामेकतमां वृंग्धि सवर्णां स्वर्गभूषणां Bhāg. --3 To atone for, efface, purify; तन्मे रेतः पिता वृंक्तामित्यस्यैतन्निदर्शनं Ms. 9. 20. --4 To turn away, avert. --5 To remove, set aside. --6 To give, bestow. --7 To hurt, injure, kill. {vIII.v} {c1c} P., {c10c} U. (वर्जति, वर्जयति-ते, वर्जित) 1 To shun, avoid. --2 To give up, abandon. --3 To exclude, set aside, leave out, except; Ś. 6. 27. --4 To abstain from. --5 To cut to pieces. --6 To take away, deprive (one) of. --7 To discharge, pour or give out, emit. (The following verse from K.R. illustrates the root in its different conjugations: --वृणक्ति वृजिनैः संगं वृक्ते च वृषलैः सह । वर्जत्यनार्जवोपेतैः स वर्जयति दुर्जनैः ॥).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1005-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वृक्तवृज् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: वृक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृज् + क्त | वृक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृज् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वृक्त 📚 ➤ छोड़ना, वर्जित करना
संस्कृत: वर्जने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वृज् 📚cl. 1. 7. P. (Dhātup. xxxiv, 7; xxix, 24) वर्जति, वृणक्ति; cl. 2. Ā. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें