🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:28:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वृजिन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वृजिन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वृजिन

अर्थ: कुटिल, झुका हुआ, वक्र

संस्कृत: पापम् · पर्याय: पङ्क, पाप्मन्, पाप, किल्बिष, कल्मष

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वृजिन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वृजिन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वृजिन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावृजिनम्वृजिनेवृजिनानि
द्वितीयावृजिनम्वृजिनेवृजिनानि
तृतीयावृजिनेनवृजिनाभ्याम्वृजिनैः
चतुर्थीवृजिनायवृजिनाभ्याम्वृजिनेभ्यः
पञ्चमीवृजिनात् / वृजिनाद्वृजिनाभ्याम्वृजिनेभ्यः
षष्ठीवृजिनस्यवृजिनयोःवृजिनानाम्
सप्तमीवृजिनेवृजिनयोःवृजिनेषु
सम्बोधनहे वृजिनहे वृजिनेहे वृजिनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वृजिन
वृजिन
vṛjina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृजिन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पाप । गुनाह । उ॰—देव अखिल मंगल भवन निविड संसय समन दमन वृजिनाटवी कष्टहर्ता ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. दुःख । कष्ट । तकलीफ ।
३. रक्त चर्म । लाल खाल या चमड़ा । ४ खून । लहू । रक्त । ५ बाल । कुंचित केश ।
६. दुष्ट व्यक्ति (को॰) ।
वृजिन २ वि॰
१. कुटिल । टेढ़ा ।
२. पापयुक्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृजिन mf(आ)n. bent, crooked (lit. and fig.), deceitful, false, wicked, RV. &c. &c.
disastrous, calamitous, MBh. ii, 857
वृजिन m. curled hair, hair, L.
वृजिन n. id., RV.; AV.; TBr.
sin, vice, wickedness, MBh.; Kāv. &c.
distress, misery, affliction, BhP.
red leather, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृजिन a. 1 Crooked, bent, curved. --2 Wicked, sinful. --नः 1 Hair, curled hair. --2 A wicked man; [] वृणक्ति वृजिनैः संगं K.R. --नं 1 Sin; सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि Bg. 4. 36; निराकरिष्णोर्वृजिनादृतेऽपि R. 14. 57. --2 Pain, distress (said to be m. also in this sense). --3 Red leather.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1006-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृजिन न० वृज--इलच् किच्च । १ पापे अमरः । २ भुग्ने त्रि० हेमच० । ३ केशे पु० ४ कुटले त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4946,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृजिनं, क्ली, (वृजी वर्ज्जने + “वृजेः किच्च ।” उणा० २ । ४७ । इति इनच् । स च कित् ।) पापम् । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । १० । २९ । ३८ । “तन्नः प्रसीद वृजिनार्द्दन तेऽङ्घ्रिमूलम् ॥” दुःखम् । यथा, तत्रैव । १ । ७ । ४६ । “वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यमभीक्ष्णशः ॥” पापविशिष्टे, त्रि । यथा, महाभारते । २ । २२ । ४ । “वृजिनां गतिमाप्नोति श्रेयसोऽप्युपहन्ति च ॥”) रक्तचर्म्म । भुग्नम् । इति हेमचन्द्रः ॥
वृजिनः, पुं, केशः । कुटिले, त्रि । इति मेदिनी । ने, १३६ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ६ । ४६ । १३ । “असमने अध्वनि वृजिने पथि श्येनाँ इव श्रव- स्यतः ॥” “वृजिने कुटिले पथि ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-478-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृजिन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वृजिनवृजिन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वृजिन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वृजिन 📚 ➤ कुटिल, झुका हुआ, वक्र
संस्कृत: पापम् · पर्याय: पङ्क, पाप्मन्, पाप, किल्बिष, कल्मष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वृजिन 📚पाप । गुनाह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वृजिन
पाप के और नाम (१.४.२५) — कलुष, एनस्, अघ, अंहस्, दुरित, दुष्कृत
टेढ़ा (३.१.७०) — अराल, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुंचित, नत, आविद्ध, कुटिल, भुग्न

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें