🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:34:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वृध्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वृध्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वृध्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वृध्
वृध्
vṛdh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृध् cl. 1. Ā. (Dhātup. xviii, 20) वर्धते (Ved. and ep. also ˚ति; pf. ववर्ध, ववृधे, RV. &c. &c. [Ved. also वावृ˚; ववृधाति, ˚धीतास्, ˚धस्व, RV.; वावृधेते, RV.; p. वावृधत् or ववृधत्, RV.; AV.; aor. Ved. अवृधत्, वृधातस्, ˚धातु; p. वृधत्, ˚धान]; अवर्धिष्ट, MBh. &c.; Prec. वर्धिषीमहि, VS.; fut. वर्धिता Gr.; वर्त्स्यति, Kāv.; वर्धिष्यते Gr.; inf. Ved. वृधे [‘for increase’, ‘to make glad’], वृधसे, वावृधध्यै; Class. वर्धितुम्; ind.p. वृद्ध्वा, or वर्धित्वा Gr.; in MBh. √ वृध् is sometimes confounded with √ 1. वृत्), trans. P., to increase, augment, strengthen, cause to prosper or thrive, RV.; AV.; ŚBr.; MBh.; to elevate, exalt, gladden, cheer, exhilarate (esp. the gods, with praise or sacrifice), RV.; (intrans. Ā.; in Ved. P. in pf. and aor.; in Class. P. in aor. fut. and cond.; also P. mc. in other forms), to grow, grow up, increase, be filled or extended, become longer or stronger, thrive, prosper, succeed, RV. &c. &c.; to rise, ascend (as the scale in ordeals), Yājñ., Sch.; to be exalted or elevated, feel animated or inspired or excited by (instr. loc. gen.) or in regard to (dat.), become joyful, have cause for congratulation (वृधः, ˚धत् in sacrificial formulas = ‘mayest thou or may he prosper’; in later language often with दिष्ट्या), RV. &c. &c.: Caus. वर्धयति, ˚ते (in later language also वर्धापयति; aor. Ved. अवीवृधत्, ˚धत), to cause to increase or grow, augment, increase, make larger or longer, heighten, strengthen, further, promote (Ā. ‘for one's self’), RV. &c. &c.; to rear, cherish, foster, bring up, ib.; to elevate, raise to power, cause to prosper or thrive, AV.; ŚBr.; MBh. &c.; to exalt, magnify, glorify (esp. the gods), make joyful, gladden (Ā. in Ved. also = to rejoice, be joyful, take delight in [instr.], enjoy, RV. &c. &c.; with or scil. दिष्ट्या) to congratulate, Kād.; (cl. 10. accord. to Dhātup. xxxiii, 109) ‘to speak’ or ‘to shine’ (भाषार्थे or भासार्थे) : Desid. of Caus. See विवर्धयिषु: Desid. विवर्धिषते or विवृत्सति Gr.: Intens. वरीवृध्यते, वरिवृधीति, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1010,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृध् {vI.v} {c1c} A. (but Paras, also in [] the Second Future, Aorist and Conditional, also in the Desiderative) (वर्धते, ववृधे, अवृधत्-अवर्धिष्ट, वर्धिऽयते वर्स्त्यति, वृद्ध; desid. विवृत्सति, or विवर्धिषते) 1 To grow, increase, become larger, stronger, or greater, thrive, prosper; अन्योन्यजयसंरंभो ववृधे वादिनोरिव R. 12. 92, 10. 78; धनक्षये वर्धति जाठराग्निः Subhāṣ.; Bk. 14. 13, 19. 26. --2 To continue, last. --3 To rise, ascend. --4 To have cause for congratulation, usually with दिष्ट्या; दिष्ट्या धर्मपत्नीसमागमेन पुत्रमुखदर्शनेन चायुष्मान् वर्धते Ś. 7 ‘your honour is to be congratulated upon your union’ &c. --Caus. (वर्धयति-ते, also वर्धापयति-ते) 1 To cause to grow, increase, augment, heighten, amplify, enhance; वर्धयन्निव तत्कूटानुद्धूतैर्धातुरेणुभिः R. 4. 71. --2 To cause to prosper or thrive, glorify, magnify, exalt; H. 3. 3. --3 To congratulate, felicitate (वर्धापयाति in this sense); यदि कोपि त्वां सांप्रतं मदयंतिकालाभेन वर्धापयति तदा किं तस्य पारितोषिकं करोषि Māl. 8. {vII.v} {c10c} U. (वर्धयति-ते) 1 To speak. --2 To shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1007-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वृध्उमा-कोश वृध्: cl. 1. Ā. (Dhātup. xviii, 20) वर्धते (Ved. and ep. also ˚ति; pf. ववर… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वृध् 📚 ➤ cl. 1. Ā. (Dhātup. xviii, 20) वर्धते (Ved. and ep. also ˚ति; pf. ववर… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वृध् 📚cl. 1. Ā. (Dhātup. xviii, 20) वर्धते (Ved. and ep. also ˚ति; pf. ववर…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें