🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:26:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वृष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वृष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वृष्ट

अर्थ: बरसा हुआ

संस्कृत: सेचनहिंसासङ्क्लेशनेषु

अंग्रेज़ी: to sprinkle,to kill, to destroy, to hurt

व्युत्पत्ति: वृष् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वृष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृष् + क्त
  2. वृष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वृष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावृष्टःवृष्टौवृष्टाः
द्वितीयावृष्टम्वृष्टौवृष्टान्
तृतीयावृष्टेनवृष्टाभ्याम्वृष्टैः
चतुर्थीवृष्टायवृष्टाभ्याम्वृष्टेभ्यः
पञ्चमीवृष्टात् / वृष्टाद्वृष्टाभ्याम्वृष्टेभ्यः
षष्ठीवृष्टस्यवृष्टयोःवृष्टानाम्
सप्तमीवृष्टेवृष्टयोःवृष्टेषु
सम्बोधनहे वृष्टहे वृष्टौहे वृष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वृष् (भ्वादिगण) · अर्थ: सींचना, मारना, कष्ट देना (सेचनहिंसासङ्क्लेशनेषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवर्षतिवर्षतःवर्षन्ति
मध्यमवर्षसिवर्षथःवर्षथ
उत्तमवर्षामिवर्षावःवर्षामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वर्षति · लिट्: ववर्ष · लुट्: वर्षिता · लृट्: वर्षिष्यति · लोट्: वर्षतात् · लङ्: अवर्षत् · विधिलिङ्: वर्षेत् · आशीर्लिङ्: वृष्यात् · लुङ्: अवर्षीत् · लृङ्: अवर्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वर्षण · ण्वुल्: वर्षकः · तृच्: वर्षिता · ण्यत्: वर्ष्यः · तव्य: वर्षितव्यः · अनीयर्: वर्षणीयः · क्त: वृष्टः · क्तवतु: वृष्टवान् · शतृ: वर्षन् · स्य-शतृ: वर्षिष्यन् · क्त्वा: वृष्ट्वा · ल्यप्: प्रवृष्य · तुमुन्: वर्षितुम् · णमुल्: वर्षम् · घञ्: वर्षः · क्तिन्: वृष्टि · क्वसु: ववृष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वृष्ट
वृष्ट
vṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृष्ट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] पुराणानुसार कुकुर के एक पुत्र का नाम ।
वृष्ट २ वि॰ [सं॰]
१. बरसा हुआ । जो बरस चुका हो ।
२. जो बरस रहा हो । बरसता हुआ ।
३. वर्षा, को बूँदों की तरह ऊपर से नीचे गिराया हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृष्ट mfn. rained &c. (n. impers., e.g. यदि न वृष्टम्, if it has not rained, VarBṛS.; ˚ष्टे ind. when it has rained, AV.)
fallen or dropped as rain, KaṭhUp.
one who has rained, Pāṇ. i, 4, 88, Sch.
वृष्ट m. N. of a son of Kukura (cf. वृष्टि), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृष्ट p. p. 1 Rained. --2 Raining. --3 Showering, pouring down.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1008-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वृष्टवृष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृष् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: वृष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृष् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वृष्ट 📚 ➤ बरसा हुआ
संस्कृत: सेचनहिंसासङ्क्लेशनेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वृष्ट 📚पुराणानुसार कुकुर के एक पुत्र का नाम🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वृष्ट: वृष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें