🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:49:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेश

अर्थ: प्रवेशद्वार

संस्कृत: वेश्यानिवासः · पर्याय: वेश्याजनसमाश्रय

व्युत्पत्ति: विश् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेशःवेशौवेशाः
द्वितीयावेशम्वेशौवेशान्
तृतीयावेशेनवेशाभ्याम्वेशैः
चतुर्थीवेशायवेशाभ्याम्वेशेभ्यः
पञ्चमीवेशात् / वेशाद्वेशाभ्याम्वेशेभ्यः
षष्ठीवेशस्यवेशयोःवेशानाम्
सप्तमीवेशेवेशयोःवेशेषु
सम्बोधनहे वेशहे वेशौहे वेशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेश
वेश
veśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेश्याओं का निवास (2.2.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कपड़े लत्ते और गहने आदि पहनकर अपने आपकी सजाना ।
२. किसी के कपड़े लत्ते आदि पहनने का ढंग । मुहा॰—किसी का वेश धारण करना = किसी के ढंग के कपड़े लत्ते पहनना । किसी के रूप, रग और पहनावे आदि की नकल करना । जैसे,—(नटों आदि का) राजा का वेश धारण करना ।
३. पहनने के वस्त्र । पोशाक । जैसे,—अब आप अपने वेश उतारिए । यौ॰—वेशभूषा = पहनने के कपड़े आदि । पोशाक ।
४. कपड़े का बना हुआ घर । खेमा । तंबू ।
५. घर । मकान ।
६. वेश्या का घर ।
७. दे॰ प्रेवश—१, २, ४ ।
८. छद्म वेश । कपट रूप (को॰) ।
९. मजदूरी । भृति [को॰] ।
१०. वेश्या जन (को॰) ।
११. वेश्या को दिया जानेवाला द्रव्य (को॰) ।
१२. प्राचुर्य । अधिकता । अतिरेक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेश m. (√ 1. विश्) ‘a settler’, small farmer, tenant, neighbour, dependent, vassal, RV.; Kāṭh. (once in VS. वेश)
entrance, ingress, W.
a tent (see वस्त्र-व्˚)
a house, dwelling (cf. वेशवाट), L.
prostitution or a house of ill fame, brothel, Mn.; Daś.; Kathās.
the behaviour of a courtezan, Kathās.
trade, business (to explain वैश्य), L.
the son of a Vaiśya and an Ugrī, L.
often w.r. for वेष. [For cognate words, see under √ 1. विश्.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेशः [विश्-घञ्] 1 Entrance. --2 Ingress, access. --3 A house, dwelling. --4 A house or residence of prostitutes; तरुणजनसहायश्चिंत्यतां वेशवासः Mk. 1. 31. --5 Dress, apparel (also written वेष in this sense); मृग यावेषधारी; विनीतवेषेण Ś. 1; कृतवेशे केशवे Gīt. 11. --6 Disguise. --7 Hire, wages. --दानः the sun-flower. --धारिन् a. disguised. (--m.) {1} a hypocrite, false ascetic. {2} an actor. --नारी, --वनिता a harlot; Mu. 3. 10. --वासः the residence of harlots.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेश पु० विश--घञ् । अलङ्कारादिना कृतरूपान्तरे १ नेपथ्ये च कर्मणि अमरः । २ वेश्यागृहे ३ गृहमात्रे मेदि० ४ प्रवेशे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4970,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेशः, पुं, (विशन्ति नयनमनांस्यत्रेति । विश् + अधिकरणे घञ् । यद्बा, विशति अङ्गमिति । “पदरुजविशस्पृशो घञ् ।” ३ । ३ । १६ । इति घञ् ।) अलङ्काररचनादिकृतशोभा । तत्पर्य्यायः । आकल्पः २ नेपथ्यम् ३ प्रतिकर्म्म ४ प्रसा- धनम् ५ । इत्यमरः ॥ वेषः ६ । इति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा, भागवते । १ । १७ । ५ । “नरदेवोऽसि वेशेन नटवत् कर्म्मणा द्विजः ॥” * ॥ विशन्ति कामुका यत्रेति । अधिकरणे घञ् ।) वेश्यागृहम् । गृहमात्रम् । इति मेदिनी ॥ (वस्त्रगृहम् । ताँवु इति भाषा ॥ यथा, महाभारते । ५ । १५१ । ५३ । “शकटापणवेशाश्च यानयुग्यञ्च सर्व्वशः । तत् संगृह्य ययौ राजा ये चापि परिचारकाः ॥”) प्रवेशः । इति विशधात्वर्थदर्शनात् ॥ (पण्य- स्त्रिया भृतिः । यथा, मनुः । ४ । ८४ -- ८५ । “न राज्ञः प्रतिगृह्णीयादराजन्यप्रसूतितः । सूनाचक्रध्वजवतां वेशेनैव च जीवताम् ॥ दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-505-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वेश" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेशवेश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: विश् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेश 📚 ➤ प्रवेशद्वार
संस्कृत: वेश्यानिवासः · पर्याय: वेश्याजनसमाश्रय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेश 📚कपड़े लत्ते और गहने आदि पहनकर अपने आपकी सजाना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वेश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वेश: विश् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें