🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वेश
veśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेश्याओं का निवास (2.2.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कपड़े लत्ते और गहने आदि पहनकर अपने आपकी सजाना ।
२. किसी के कपड़े लत्ते आदि पहनने का ढंग । मुहा॰—किसी का वेश धारण करना = किसी के ढंग के कपड़े लत्ते पहनना । किसी के रूप, रग और पहनावे आदि की नकल करना । जैसे,—(नटों आदि का) राजा का वेश धारण करना ।
३. पहनने के वस्त्र । पोशाक । जैसे,—अब आप अपने वेश उतारिए । यौ॰—वेशभूषा = पहनने के कपड़े आदि । पोशाक ।
४. कपड़े का बना हुआ घर । खेमा । तंबू ।
५. घर । मकान ।
६. वेश्या का घर ।
७. दे॰ प्रेवश—१, २, ४ ।
८. छद्म वेश । कपट रूप (को॰) ।
९. मजदूरी । भृति [को॰] ।
१०. वेश्या जन (को॰) ।
११. वेश्या को दिया जानेवाला द्रव्य (को॰) ।
१२. प्राचुर्य । अधिकता । अतिरेक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेश m. (√ 1. विश्) ‘a settler’, small farmer, tenant, neighbour, dependent, vassal, RV.; Kāṭh. (once in VS. वेश)
entrance, ingress, W.
a tent (see वस्त्र-व्˚)
a house, dwelling (cf. वेशवाट), L.
prostitution or a house of ill fame, brothel, Mn.; Daś.; Kathās.
the behaviour of a courtezan, Kathās.
trade, business (to explain वैश्य), L.
the son of a Vaiśya and an Ugrī, L.
often w.r. for वेष. [For cognate words, see under √ 1. विश्.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेशः [विश्-घञ्] 1 Entrance. --2 Ingress, access. --3 A house, dwelling. --4 A house or residence of prostitutes; तरुणजनसहायश्चिंत्यतां वेशवासः Mk. 1. 31. --5 Dress, apparel (also written वेष in this sense); मृग यावेषधारी; विनीतवेषेण Ś. 1; कृतवेशे केशवे Gīt. 11. --6 Disguise. --7 Hire, wages. --दानः the sun-flower. --धारिन् a. disguised. (--m.) {1} a hypocrite, false ascetic. {2} an actor. --नारी, --वनिता a harlot; Mu. 3. 10. --वासः the residence of harlots.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेश पु० विश--घञ् । अलङ्कारादिना कृतरूपान्तरे १ नेपथ्ये च कर्मणि अमरः । २ वेश्यागृहे ३ गृहमात्रे मेदि० ४ प्रवेशे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4970,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेशः, पुं, (विशन्ति नयनमनांस्यत्रेति । विश् + अधिकरणे घञ् । यद्बा, विशति अङ्गमिति । “पदरुजविशस्पृशो घञ् ।” ३ । ३ । १६ । इति घञ् ।) अलङ्काररचनादिकृतशोभा । तत्पर्य्यायः । आकल्पः २ नेपथ्यम् ३ प्रतिकर्म्म ४ प्रसा- धनम् ५ । इत्यमरः ॥ वेषः ६ । इति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा, भागवते । १ । १७ । ५ । “नरदेवोऽसि वेशेन नटवत् कर्म्मणा द्विजः ॥” * ॥ विशन्ति कामुका यत्रेति । अधिकरणे घञ् ।) वेश्यागृहम् । गृहमात्रम् । इति मेदिनी ॥ (वस्त्रगृहम् । ताँवु इति भाषा ॥ यथा, महाभारते । ५ । १५१ । ५३ । “शकटापणवेशाश्च यानयुग्यञ्च सर्व्वशः । तत् संगृह्य ययौ राजा ये चापि परिचारकाः ॥”) प्रवेशः । इति विशधात्वर्थदर्शनात् ॥ (पण्य- स्त्रिया भृतिः । यथा, मनुः । ४ । ८४ -- ८५ । “न राज्ञः प्रतिगृह्णीयादराजन्यप्रसूतितः । सूनाचक्रध्वजवतां वेशेनैव च जीवताम् ॥ दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-505-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वेश" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें