🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:41:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेष्टक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेष्टक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेष्टक

अर्थ: बाड़ा, बाढ़

व्युत्पत्ति: वेष्ट् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेष्टक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वेष्टक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेष्टक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेष्टकःवेष्टकौवेष्टकाः
द्वितीयावेष्टकम्वेष्टकौवेष्टकान्
तृतीयावेष्टकेनवेष्टकाभ्याम्वेष्टकैः
चतुर्थीवेष्टकायवेष्टकाभ्याम्वेष्टकेभ्यः
पञ्चमीवेष्टकात् / वेष्टकाद्वेष्टकाभ्याम्वेष्टकेभ्यः
षष्ठीवेष्टकस्यवेष्टकयोःवेष्टकानाम्
सप्तमीवेष्टकेवेष्टकयोःवेष्टकेषु
सम्बोधनहे वेष्टकहे वेष्टकौहे वेष्टकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेष्टक
वेष्टक
veṣṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेष्टक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गंधाबिरोजा । श्रीवेष्ट ।
२. गोंद ।
३. वृक्ष का किसी प्रकार का निर्यास ।
४. सफेद कुम्हड़ा । पेठा ।
५. कुम्हड़ा ।
६. छाल । वल्कल ।
७. उष्णीष । पगड़ी ।
८. प्राचीर । परकोटा । चहारदीवारी ।
९. व्याकरण में पूर्वासर में लगनेवाला शब्द । जैसे, अथ, इति (को॰) ।
वेष्टक २ वि॰ चारों ओर से ढकने या आवृत करनेवाला । वेष्टन करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेष्टक m. See अङ्गुलि-व्˚
a wall, fence, W.
(in gram.) putting a word before and after इति, VPrāt.
Beninkasa Cerifera, L.
वेष्टक m. n. turpentine, L.
वेष्टक n. a head-band, turban, L.
resin, gum, L.
वेष्टक mfn. who or what encompasses or surrounds, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेष्टकः [वेष्ट्-ण्वुल्] 1 An enclosure, a fence. --2 A pumpkin-gourd. --कं 1 A turban. --2 A wrapper, mantle. --3 Gum, exudation. --4 Turpentine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेष्टक न० वेष्ट--ण्वुल् । (पागडी) १ उष्णीषे शब्दर० । २ कुष्माण्डे राजनि० । ३ प्राचीरे पु० हेमच० । ४ वेष्टनकारके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4970,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेष्टकं, क्ली, (वेष्टते इति । वेष्ट + ण्वुल् ।) उष्णीषः । इति शब्दरत्नावली ॥ निर्यासः । इति शब्द- माला ॥ श्रीवेष्टः । इति राजनिर्घण्टः ॥
वेष्टकः, पुं, (वेष्टते इति । वेष्ट + ण्वुल् ।) प्राचीरः । यथा प्राचीनावेष्टकौ वृतिः । इति हेमचन्द्रः ॥ कुष्माण्डः । यथा, -- “कुष्माण्डकः पुष्पफलो घनवासश्च वेष्टकः ॥” इति हारावली ॥ श्रीवेष्टः । इति राजनिर्घण्टः ॥ वेष्टनकारके, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । ७ । १३६ । २१ । “बलयैरपरिद्धैश्च तथैवाङ्गुलिवेष्टकैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-506-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेष्टकवेष्टक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वेष्ट् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: वेष्टक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेष्टक 📚 ➤ बाड़ा, बाढ़

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेष्टक 📚गंधाबिरोजा । श्रीवेष्ट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वेष्टक: वेष्ट् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬